Kartoteka · 146 postaci
Galeria bohaterów i antybohaterów
Ludzie, o których opowiadaliśmy: sprawcy, ofiary, śledczy i ci, którzy nie pasują do żadnej szufladki. Kliknij portret, żeby otworzyć kartę.
-
#68 Richard Vallières
ur. 1978
Kanadyjczyk z Quebecu, uznany za przywódcę wielkiej kradzieży syropu klonowego, największego pod względem wartości skoku w historii Kanady. Celem był magazyn w Saint-Louis-de-Blandford koło Trois-Rivières, w którym Federacja Producentów Syropu Klonowego Quebecu przechowywała strategiczną rezerwę surowca, służącą do stabilizowania cen. W latach 2011–2012 złodzieje wywozili beczki z magazynu, opróżniali je i napełniali wodą, a z czasem zaczęli spuszczać syrop bez uzupełniania. Kradzież wyszła na jaw w lipcu 2012 r. podczas rutynowej inwentaryzacji, gdy jedna z beczek okazała się pusta, a w dziesiątkach innych zamiast syropu była woda. Zniknęła zawartość 9571 beczek o wartości 18,7 mln dolarów kanadyjskich. Vallières odpowiadał za sprzedaż towaru; skradziony syrop trafiał m.in. do eksportera w Nowym Brunszwiku, gdzie policja odzyskała setki beczek. Przed sądem twierdził, że działał pod groźbami wobec siebie i rodziny, i przyznał, że sprzedał syrop za 10 mln dolarów, zarabiając na czysto około miliona. W kwietniu 2017 r. sąd w Trois-Rivières uznał go za winnego kradzieży, oszustwa i paserstwa i skazał na 8 lat więzienia oraz grzywnę w wysokości blisko 9,4 mln dolarów, a w razie jej niezapłacenia na dodatkowe 6 lat. Sąd apelacyjny obniżył grzywnę do około miliona, ale w 2022 r. Sąd Najwyższy Kanady przywrócił ją w wysokości ponad 9 mln dolarów, dając mu 10 lat na zapłatę. Za udział w sprawie skazano także jego ojca Raymonda.
-
#67 BohaterSiergiej Ustinow
2002
Osiemnastolatek z Oły w obwodzie magadańskim, który zamarzł na śmierć w samochodzie na opuszczonym odcinku Traktu Kołymskiego, zwanego Drogą Kości. Pod koniec listopada 2020 r. Ustinow wyruszył z Jakucka do Magadanu wraz ze swoim najlepszym przyjacielem Władysławem Istominem jego Toyotą Chaser. Zamiast głównej trasy wjechali na stary, od dawna nieutrzymywany fragment drogi, który nawigacja Google Maps wciąż wskazywała jako krótszy wariant. Samochód uszkodził chłodnicę, najpewniej o kłodę na drodze, i utknął przy mrozie sięgającym nocą minus 50 stopni. Lekko ubrani chłopcy próbowali się ogrzać, paląc gałęzie i zapasową oponę, ale to nie wystarczyło. 5 grudnia samochód odnalazł dzielnicowy z Tomtoru Denis Slepcow, który z dwoma znajomymi wyruszył na poszukiwania nocą, nie czekając do świtu. Ustinow już nie żył. Istomin przeżył z ciężką hipotermią i odmrożeniami. Śmierć Ustinowa stała się przestrogą przed podróżowaniem Drogą Kości bez przygotowania i przed ślepym zaufaniem nawigacjom. Jeszcze w grudniu 2020 r. Google Maps przestało prowadzić trasę przez stary fragment drogi.
-
#67 BohaterWład Istomin
2002
Osiemnastolatek z Oły w obwodzie magadańskim, który zamarzł na śmierć w samochodzie na opuszczonym odcinku Traktu Kołymskiego, zwanego Drogą Kości. Pod koniec listopada 2020 r. Ustinow wyruszył z Jakucka do Magadanu wraz ze swoim najlepszym przyjacielem Władysławem Istominem jego Toyotą Chaser. Zamiast głównej trasy wjechali na stary, od dawna nieutrzymywany fragment drogi, który nawigacja Google Maps wciąż wskazywała jako krótszy wariant. Samochód uszkodził chłodnicę, najpewniej o kłodę na drodze, i utknął przy mrozie sięgającym nocą minus 50 stopni. Lekko ubrani chłopcy próbowali się ogrzać, paląc gałęzie i zapasową oponę, ale to nie wystarczyło. 5 grudnia samochód odnalazł dzielnicowy z Tomtoru Denis Slepcow, który z dwoma znajomymi wyruszył na poszukiwania nocą, nie czekając do świtu. Ustinow już nie żył. Istomin przeżył z ciężką hipotermią i odmrożeniami. Śmierć Ustinowa stała się przestrogą przed podróżowaniem Drogą Kości bez przygotowania i przed ślepym zaufaniem nawigacjom. Jeszcze w grudniu 2020 r. Google Maps przestało prowadzić trasę przez stary fragment drogi.
-
#66 BohaterGary Brooks Faulkner
1958
Amerykański robotnik budowlany z Greeley w stanie Kolorado, który w 2010 r. na własną rękę wyruszył do Pakistanu, by schwytać Osamę bin Ladena. Twierdził, że Bóg nakazał mu dopaść przywódcę Al-Kaidy, i przez kilka lat jeździł w tym celu do Pakistanu. W czerwcu 2010 r. pakistańska policja zatrzymała 50-letniego Faulknera w górzystym rejonie Chitral przy granicy z Afganistanem. Miał przy sobie pistolet, noktowizor, chrześcijańskie książki i niemal metrowy miecz, którym zamierzał pokonać bin Ladena. Jego plan był tym bardziej niezwykły, że Faulkner cierpiał na niewydolność nerek i wymagał regularnej dializy. Władze Pakistanu uznały go za niegroźnego i deportowały do Stanów Zjednoczonych; rodzina tłumaczyła, że chodziło o człowieka szczerze przekonanego o swojej misji, a nie o przestępcę. Faulkner był wcześniej kilkakrotnie karany i odsiedział wyroki w Kolorado. Jego wyprawa stała się międzynarodową ciekawostką i inspiracją filmu komediowego „Army of One” z 2016 r., w którym zagrał go Nicolas Cage. Rok po jego zatrzymaniu, w maju 2011 r., bin Laden zginął w akcji amerykańskich komandosów w Abbottabadzie.
-
#66 AntybohaterOsama bin Laden
1957–2011
Saudyjski terrorysta, założyciel i przywódca Al-Kaidy, odpowiedzialny za zamachy z 11 września 2001 r., w których zginęło blisko trzy tysiące osób. Po upadku talibów w Afganistanie przez niemal dekadę ukrywał się przed Stanami Zjednoczonymi, które wyznaczyły za niego nagrodę w wysokości 25 mln dolarów, a jego kryjówka pozostawała jedną z największych zagadek wywiadowczych świata. Powszechnie zakładano, że chowa się w niedostępnych górach na pograniczu afgańsko-pakistańskim. Tam też szukał go Gary Brooks Faulkner, amerykański robotnik budowlany, który w czerwcu 2010 r. został zatrzymany przez pakistańską policję w górzystym rejonie Chitral, uzbrojony w miecz, pistolet i noktowizor. W rzeczywistości bin Laden od kilku lat mieszkał zupełnie gdzie indziej: w otoczonej murem posiadłości w Abbottabadzie, garnizonowym mieście w pobliżu pakistańskiej akademii wojskowej, setki kilometrów od gór, które przeczesywał Faulkner. Namierzył go amerykański wywiad, śledząc jego zaufanego kuriera. W nocy z 1 na 2 maja 2011 r., niespełna rok po deportacji Faulknera, bin Laden zginął w szturmie amerykańskich komandosów na tę posiadłość, a jego ciało pochowano w morzu.
-
#65 AntybohaterDanuta Mętlewicz
Żona warszawskiego antykwariusza Witolda Mętlewicza i jedna z dziesięciu osób skazanych w procesie „złotogłowych", jednym z najgłośniejszych procesów epoki Gierka. Reporterka sądowa Barbara Seidler nazwała ją „siódmym futrem Europy": słynęła z zamiłowania do kosztownej biżuterii i z czerwonego BMW, którym jeździła po Warszawie. Jej mąż stał na czele kręgu handlarzy, którym zarzucono czarnorynkowy obrót dewizami i złotem oraz wywóz dzieł sztuki. Korzystając z bagażu brazylijskich dyplomatów, sprowadzano do kraju złoto, którego ilość szacowano na 16 ton, a na Zachód, głównie do Wiednia, wywożono obrazy i antyki. Sprawa wyszła na jaw po zatrzymaniu handlarki walutą Wandy Dębińskiej w grudniu 1972 r. Witold długo milczał i zaczął zeznawać dopiero na wieść, że żona także trafiła do aresztu. Proces przed Sądem Wojewódzkim w Warszawie trwał od 1 grudnia 1975 do 18 grudnia 1976 r. i miał charakter pokazowy. Mętlewicz dostał 25 lat więzienia i milion złotych grzywny, a jego żona 5 lat i 300 tys. zł grzywny; po zaliczeniu aresztu wyszła na wolność wkrótce po wyroku. Małżonkowie stracili majątek, w tym willę przy ul. Łowickiej, którą przejął wiceminister spraw wewnętrznych gen. Mirosław Milewski. Według Moniki Luft, autorki monografii sprawy, skazani nie tworzyli zorganizowanej grupy, lecz luźno powiązane kręgi, a kary były niewspółmierne do winy.
-
#65 AntybohaterStockton Rush
1962-2023
Amerykański przedsiębiorca i inżynier, współzałożyciel i prezes firmy OceanGate, która oferowała zamożnym klientom komercyjne wyprawy do wraku Titanica. Zasłynął ze skrajnie kontrowersyjnego podejścia do inżynierii głębinowej: otwarcie lekceważył przyjęte normy bezpieczeństwa, zrezygnował z niezależnej certyfikacji i odrzucał ostrzeżenia ekspertów. Stawiał na oszczędności i niesprawdzone rozwiązania, przede wszystkim kadłub z włókna węglowego. 18 czerwca 2023 r. pilotowany przez niego pojazd głębinowy Titan uległ implozji podczas zanurzania na północnym Atlantyku; Rush i czterej pasażerowie zginęli natychmiast. Poszukiwania przez kilka dni śledził cały świat. Śledztwo amerykańskiej Straży Przybrzeżnej wykazało, że katastrofie można było zapobiec, a jej główną przyczyną były wadliwy projekt i lekceważenie zasad bezpieczeństwa.
-
#65 AntybohaterWitold Mętlewicz
Warszawski antykwariusz i przedsiębiorca, główny oskarżony w procesie „złotogłowych", największej aferze przemytniczo-dewizowej PRL. Żołnierz AK i uczestnik powstania warszawskiego, po wojnie pomagał ojcu w prowadzeniu antykwariatu, a potem miał własną wytwórnię bielizny i krawatów. Od początku lat 60. organizował wywóz dzieł sztuki i antyków do Wiednia oraz sprowadzanie złota, korzystając z bagażu dyplomatycznego pracowników ambasady Brazylii. Grupie przypisano przemyt 16 ton złota, z czego ponad 3 tony miał rozprowadzić on sam. Od 1964 r. był zarejestrowany jako kontakt służbowy SB, co przez lata dawało mu ochronę. Stracił ją na początku lat 70., gdy po zmianie ekipy rządzącej milicja uderzyła w handlarzy walutą, a jedna z zatrzymanych wskazała go jako dostawcę. Proces przed Sądem Wojewódzkim w Warszawie trwał od 1 grudnia 1975 do 18 grudnia 1976 r. i miał charakter pokazowy. Mętlewicz został skazany na 25 lat więzienia, milion złotych grzywny i przepadek mienia; jego willę na Mokotowie przejął wiceminister spraw wewnętrznych gen. Mirosław Milewski. Wyszedł warunkowo w listopadzie 1988 r., po ponad 15 latach. Zmarł w 1997 r.
-
#64 BohaterRussell Dermond
88-letni emerytowany przedsiębiorca, ofiara jednej z najbardziej makabrycznych i zagadkowych zbrodni we współczesnej historii stanu Georgia. 6 maja 2014 r. jego zdekapitowane ciało znaleziono w garażu domu na zamkniętym, luksusowym osiedlu nad jeziorem Oconee; głowy nigdy nie odnaleziono. Jego żony Shirley nie było w domu, więc początkowo sądzono, że została uprowadzona. Po dziesięciu dniach wędkarze natrafili na jej obciążone betonowymi bloczkami ciało w jeziorze, około ośmiu kilometrów od domu. W domu nie było śladów włamania ani walki i nic nie zginęło. Mimo szeroko zakrojonego śledztwa biura szeryfa, wspieranego przez FBI, zabójstwo małżeństwa Dermondów pozostaje nierozwiązane.
-
#64 BohaterShirley Dermond
87-letnia emerytka, ofiara okrutnego i do dziś niewyjaśnionego podwójnego zabójstwa na zamkniętym osiedlu nad jeziorem Oconee w stanie Georgia. 6 maja 2014 r. znajomi zaniepokojeni brakiem kontaktu znaleźli w garażu zdekapitowane ciało jej 88-letniego męża Russella; jego głowy nigdy nie odnaleziono. Shirley nie było w domu, więc śledczy początkowo zakładali, że została porwana. Dziesięć dni później wędkarze natrafili na jej ciało w jeziorze, kilka kilometrów od domu, obciążone betonowymi bloczkami. Sekcja wykazała, że zginęła od ciosów tępym narzędziem w głowę. W domu nie było śladów włamania ani walki i nic nie zginęło, a sposób ukrycia zwłok wskazuje, że sprawca lub sprawcy dysponowali łodzią. Mimo wieloletniego śledztwa biura szeryfa, wspieranego przez FBI, zabójstwo Dermondów pozostaje jedną z najbardziej zagadkowych spraw kryminalnych w historii stanu.
-
#63 BohaterAbd Allah I ibn Husajn
1882–1951
Pierwszy król Jordanii z dynastii Haszymidów, jedna z kluczowych postaci bliskowschodniej polityki XX wieku. Po I wojnie światowej, w porozumieniu z Brytyjczykami, objął w 1921 r. rządy jako emir Transjordanii, a w 1946 r. ogłosił niepodległość kraju i przyjął tytuł królewski. Jego pragmatyczna polityka budziła nienawiść palestyńskich nacjonalistów: podczas wojny 1948 r. zajął Zachodni Brzeg, który w 1950 r. formalnie przyłączył do królestwa, i prowadził nieoficjalne rozmowy z władzami Izraela. 20 lipca 1951 r., wchodząc na piątkowe modły do meczetu Al-Aksa w Jerozolimie, został zastrzelony przez młodego Palestyńczyka związanego ze spiskiem, który łączono z otoczeniem byłego muftiego Amina al-Husajniego. Zamachowca zabiła na miejscu ochrona. Świadkiem zabójstwa był wnuk monarchy, późniejszy król Husajn, który sam ledwie uszedł z życiem.
-
#63 AntybohaterGene Mulvihill
1934–2012
Amerykański przedsiębiorca, założyciel niesławnego Action Park w Vernon w stanie New Jersey, działającego w latach 1978–1996 i nazywanego „najniebezpieczniejszym parkiem rozrywki na świecie". Słynął z bezwzględnego podejścia do biznesu i lekceważenia norm bezpieczeństwa. Ekstremalne atrakcje, takie jak zamknięta zjeżdżalnia wodna z pełną pętlą Cannonball Loop, powstawały bez udziału doświadczonych inżynierów i bez należytych testów. Przy nastoletniej, słabo przeszkolonej obsłudze i powszechnej samowoli gości każdego sezonu dochodziło do setek urazów, a w latach 1980–1987 w parku zginęło sześć osób. Aby uniknąć kosztów ubezpieczenia, Mulvihill stworzył fikcyjną firmę ubezpieczeniową zarejestrowaną na Kajmanach; w 1984 r. przyznał się do związanych z tym oszustw, ale parkiem kierował nadal.
-
#63 AntybohaterMustafa Szukri Aszu
Zabójca króla Jordanii Abd Allaha I, 21-letni krawiec ze Starego Miasta w Jerozolimie. Związany z otoczeniem byłego muftiego Jerozolimy Amina al-Husajniego, według ówczesnych doniesień należał do palestyńskiej organizacji „Święty Dżihad" (Al-Dżihad al-Mukaddas), która sprzeciwiała się włączeniu Zachodniego Brzegu do Jordanii. 20 lipca 1951 r. ukrył się przy wejściu do meczetu Al-Aksa i gdy monarcha wchodził na piątkowe modły, oddał do niego z bliska trzy strzały, trafiając w głowę i pierś. Król zginął na miejscu, a towarzyszący mu wnuk, późniejszy król Husajn, wyszedł z zamachu cało. Aszu został natychmiast zastrzelony przez królewską ochronę, więc nigdy nie stanął przed sądem. O udział w spisku oskarżono dziesięć osób. W sierpniu 1951 r. sąd wojskowy w Ammanie skazał sześć z nich na śmierć, w tym dwie zaocznie; wśród skazanych byli członek rodu al-Husajnich oraz były wojskowy gubernator Jerozolimy Abd Allah at-Tall, który zbiegł do Egiptu. Czterech spiskowców powieszono 6 września 1951 r.
-
#62 AntybohaterEligiusz Niewiadomski
1869-1923
Malarz, krytyk sztuki i pedagog, który przeszedł do historii jako zabójca pierwszego prezydenta RP, Gabriela Narutowicza. Związany ideowo z obozem narodowym, pod wpływem nacjonalistycznej nagonki uznał prezydenta, wybranego głosami lewicy, ludowców i mniejszości narodowych, za symbol zagrożenia dla polskiego charakteru państwa. 16 grudnia 1922 r., podczas otwarcia wystawy w warszawskiej Zachęcie, oddał do niego trzy strzały z rewolweru; Narutowicz zmarł po kilku minutach, a zamachowiec dał się ująć bez oporu. Na jednodniowym procesie 30 grudnia nie okazał skruchy: przedstawił swój czyn jako akt patriotyczny, przyznał, że pierwotnie chciał zabić Józefa Piłsudskiego, i sam zażądał dla siebie kary śmierci. Został rozstrzelany w Cytadeli Warszawskiej 31 stycznia 1923 r.
-
#62 BohaterGabriel Narutowicz
1865-1922
Wybitny inżynier hydrotechnik i profesor Politechniki w Zurychu (1865–1922), który po powrocie do wolnej Polski był ministrem robót publicznych i spraw zagranicznych, a następnie został pierwszym prezydentem Rzeczypospolitej. Jego wybór przez Zgromadzenie Narodowe 9 grudnia 1922 r. wywołał falę agresywnej, nacjonalistycznej nagonki ze strony prawicy, która zarzucała mu, że zwycięstwo zawdzięcza głosom mniejszości narodowych. 16 grudnia 1922 r., zaledwie pięć dni po zaprzysiężeniu, został zastrzelony podczas otwarcia wystawy w warszawskiej Zachęcie. Zamachowcem był związany z obozem narodowym malarz i krytyk sztuki Eligiusz Niewiadomski. Ta polityczna zbrodnia wstrząsnęła posadami odrodzonego państwa.
-
#62 BohaterHrant Dink
Turecki dziennikarz ormiańskiego pochodzenia (1954–2007), publicysta i obrońca praw człowieka, założyciel i redaktor naczelny dwujęzycznego tygodnika „Agos". Odważnie pisał o ludobójstwie Ormian, prawach mniejszości i pojednaniu między Turcją a Armenią, za co był celem gróźb nacjonalistów i procesów z artykułu o „obrazie tureckości"; w 2005 r. skazano go na karę w zawieszeniu. 19 stycznia 2007 r. został zastrzelony przed siedzibą redakcji w Stambule przez 17-letniego nacjonalistę Ogüna Samasta. Zabójstwo wywołało oburzenie na całym świecie, a w pogrzebie szło około stu tysięcy ludzi pod hasłem „Wszyscy jesteśmy Hrantem Dinkiem, wszyscy jesteśmy Ormianami". Samast został skazany na blisko 23 lata więzienia. Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał, że tureckie władze wiedziały o zagrożeniu i nie ochroniły dziennikarza, a po latach za udział w spisku skazano także byłych funkcjonariuszy policji. Dink pozostaje symbolem wolności słowa i walki o prawdę historyczną.
-
#62 AntybohaterOgün Samast
Zabójca tureckiego dziennikarza ormiańskiego pochodzenia Hranta Dinka. Pochodził z Trabzonu nad Morzem Czarnym; w chwili zbrodni miał 17 lat, był bezrobotny i nie ukończył szkoły średniej. 19 stycznia 2007 r. zastrzelił Dinka dwoma strzałami w głowę przed siedzibą redakcji tygodnika „Agos" w Stambule. Zatrzymano go następnego dnia i przyznał się do winy. W lipcu 2011 r. sąd dla nieletnich w Stambule skazał go na 22 lata i 10 miesięcy więzienia za zabójstwo z premedytacją i nielegalne posiadanie broni; karę dożywocia obniżono ze względu na wiek, a sąd kasacyjny utrzymał wyrok. Późniejsze procesy wykazały, że nie działał sam: tureckie sądy uznały zabójstwo za zbrodnię zorganizowaną i skazały także byłych funkcjonariuszy policji i żandarmerii. 15 listopada 2023 r., po 16 latach i 10 miesiącach, Samast wyszedł warunkowo na wolność za „dobre sprawowanie", co wywołało w Turcji falę oburzenia. W styczniu 2025 r. sąd umorzył z powodu przedawnienia kolejny zarzut wobec niego, dotyczący działania na rzecz zbrojnej organizacji przestępczej.
-
#62 BohaterPaweł Adamowicz
1965–2019
Wieloletni prezydent Gdańska, prawnik i jeden z najbardziej wyrazistych samorządowców w historii III RP. Kierował miastem od 1998 r., przez ponad dwie dekady budując wizerunek Gdańska jako otwartej, europejskiej metropolii i angażując się w inicjatywy na rzecz praw człowieka, tolerancji oraz lokalnych wspólnot. 13 stycznia 2019 r., podczas finału Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy, został ugodzony nożem na scenie w centrum miasta przez Stefana Wilmonta, niedawno zwolnionego z więzienia. Zmarł następnego dnia w szpitalu. Jego śmierć wstrząsnęła całą Polską, stała się symbolem narastającej agresji w życiu publicznym i wywołała ogólnonarodową dyskusję o mowie nienawiści. W 2023 r. sąd w Gdańsku skazał zabójcę na dożywocie.
-
#62 AntybohaterStefan Wilmont
1992
Gdańszczanin, zabójca prezydenta Gdańska Pawła Adamowicza. Wcześniej karany za napady na banki, wyszedł z więzienia pod koniec 2018 r. z przekonaniem, że został skazany niesłusznie i zbyt surowo. 13 stycznia 2019 r., podczas finału Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy w Gdańsku, jako 27-latek wbiegł niezatrzymany przez nikogo na scenę w chwili „Światełka do nieba” i kilkakrotnie pchnął prezydenta nożem. Następnie przez mikrofon wykrzyczał, że siedział w więzieniu niewinnie, a winą obarczył Platformę Obywatelską. Adamowicz zmarł następnego dnia w szpitalu. Proces przeciągał się z powodu sprzecznych opinii psychiatrycznych: pierwsza uznała sprawcę za niepoczytalnego, a trzecia, rozstrzygająca, stwierdziła poczytalność ograniczoną. W marcu 2023 r. Sąd Okręgowy w Gdańsku skazał go na dożywocie z możliwością ubiegania się o warunkowe zwolnienie po 40 latach, nazywając czyn zbrodnią bez precedensu w powojennej Polsce. 23 stycznia 2024 r. sąd apelacyjny utrzymał wyrok i podkreślił, że Adamowicz nie był ofiarą przypadkową, a motywem była zemsta. Wyrok jest prawomocny.
-
#61 BohaterCelina Mróz
Emerytowana inżynier budownictwa wodnego z Trójmiasta, doświadczona kajakarka i podróżniczka, zamordowana wraz z mężem, Jarosławem Frąckiewiczem, w peruwiańskiej Amazonii w maju 2011 r. Małżeństwo od ponad dwudziestu lat pływało składanym kajakiem po rzekach świata, a swoje wyprawy opisywało na blogu „Składakiem przez świat". 26 maja 58-letnia Mróz i jej 70-letni mąż rozpoczęli spływ rzeką Ukajali, jedną z rzek źródłowych Amazonki, i tego dnia po raz ostatni dali znak życia. Najpewniej nazajutrz, poniżej miasta Atalaya, zostali zastrzeleni przez grupę mieszkańców indiańskiej osady, którzy dogonili ich łodzią. Według zeznań jednego ze sprawców wzięto ich za „pelacaras", legendarnych białych oprawców z miejscowych opowieści. Ciała obciążono kamieniami i zatopiono w rzece; nigdy ich nie odnaleziono. Prawdę ustalili znajomi pary, którzy pojechali do Peru na poszukiwania, a peruwiańska policja zatrzymała sprawców. Sprawa odbiła się szerokim echem w polskich mediach.
-
#61 BohaterEdward Mukuka Nkoloso
1919–1989
Zambijski nauczyciel, weteran II wojny światowej i działacz niepodległościowy, który w 1964 r., w chwili narodzin niepodległej Zambii, ogłosił własny program kosmiczny. Założył Narodową Akademię Nauki, Badań Kosmicznych i Filozofii, w której szkolił kilkunastu „afronautów": staczał ich ze wzgórza w metalowych beczkach i huśtał na linach, by oswoić z nieważkością. Zapowiadał, że jego aluminiowa rakieta wyprzedzi Amerykanów i Rosjan w drodze na Księżyc, a potem zabierze na Marsa nastoletnią Mathę Mwambwę i dwa koty. Wystąpił do UNESCO o 7 mln funtów, lecz nie dostał ani tych pieniędzy, ani wsparcia własnego rządu. Projekt rozpadł się, gdy zabrakło funduszy, a Mwambwa zaszła w ciążę i wróciła do rodziców. Zachodnie media kpiły z Nkolosa, ale wielu późniejszych komentatorów widzi w jego przedsięwzięciu przemyślaną antykolonialną satyrę, która miała zwrócić uwagę świata na nowe państwo. Pozostaje jedną z najbarwniejszych postaci powojennej Afryki.
-
#61 BohaterJarosław Frąckiewicz
Filozof, emerytowany wykładowca Politechniki Gdańskiej i doświadczony kajakarz turysta, zamordowany wraz z żoną, Celiną Mróz, podczas wyprawy do Peru w maju 2011 r. Małżeństwo od ponad dwudziestu lat pływało składanym kajakiem po rzekach świata, m.in. w Egipcie, Indiach, Turcji i Kanadzie. 26 maja 70-letni Frąckiewicz i 58-letnia Mróz rozpoczęli spływ rzeką Ukajali i tego dnia po raz ostatni skontaktowali się z rodziną. Najpewniej nazajutrz, w pobliżu osady Aririca poniżej miasta Atalaya, zostali zastrzeleni przez grupę mieszkańców indiańskiej wioski, którzy dogonili ich łodzią. Jeden ze sprawców zeznał, że wzięto ich za „pelacaras", legendarnych białych oprawców, przed którymi ostrzegają miejscowe opowieści. Ciała obciążono kamieniami i zatopiono w rzece; nigdy ich nie odnaleziono. Prawdę o losie zaginionych ustalili dopiero ich znajomi, którzy pojechali do Peru na poszukiwania, a zabójców zatrzymała peruwiańska policja. Tragedia wstrząsnęła środowiskiem akademickim Gdańska i polskimi kajakarzami.
-
#61 AntybohaterLawrence “Larry” Rudolph
Zamożny amerykański dentysta i myśliwy polujący na grubego zwierza, skazany na dożywocie za zabójstwo żony podczas safari w Zambii. Prowadził sieć gabinetów stomatologicznych w okolicach Pittsburgha, a z żoną Biancą, z którą przeżył 30 lat, dzielił pasję do polowań. We wrześniu 2016 r. małżonkowie polecieli do Zambii, by Bianca mogła upolować lamparta. W ostatnim dniu wyprawy, w październiku 2016 r., zginęła w obozie myśliwskim od strzału w serce ze strzelby kalibru 12. Rudolph twierdził, że broń wypaliła przypadkiem podczas pakowania, a zambijscy śledczy i ubezpieczyciele uznali śmierć za wypadek. Po powrocie do USA odebrał blisko 5 mln dolarów z polis na życie żony i zamieszkał ze swoją wieloletnią kochanką, Lori Milliron. Śledztwo FBI doprowadziło do jego aresztowania pod koniec 2021 r. Na procesie w Denver świadek zeznał, że słyszał, jak Rudolph w kłótni wykrzyczał kochance, że zabił dla niej żonę. W 2022 r. ława przysięgłych uznała go za winnego zabójstwa i oszustw ubezpieczeniowych, a w sierpniu 2023 r. sąd federalny skazał go na dożywocie i ponad 15 mln dolarów kar finansowych. Milliron dostała 17 lat więzienia za pomocnictwo po fakcie. Rudolph nie przyznał się do winy i zapowiedział apelację.
-
#60 Gutzon Borglum
1867–1941
Amerykański rzeźbiarz i malarz duńskiego pochodzenia, najbardziej znany jako twórca pomnika na Mount Rushmore w Dakocie Południowej. W 1927 r., mając 60 lat, rozpoczął projekt życia: wykucie w granitowej skale wizerunków czterech prezydentów USA, George'a Washingtona, Thomasa Jeffersona, Theodore'a Roosevelta i Abrahama Lincolna. Przez 14 lat kierował ekipą około czterystu robotników, którzy za pomocą dynamitu i młotów pneumatycznych nadali kształt głowom o wysokości 18 metrów. Jego dzieło do dziś budzi kontrowersje: z powodu trudnego charakteru artysty, jego powiązań z Ku Klux Klanem oraz tego, że pomnik powstał w Górach Czarnych, uznawanych przez Lakotów za święte. Borglum zmarł 6 marca 1941 r., kilka miesięcy przed zakończeniem prac. Pomnik dokończył jego syn, Lincoln Borglum, w październiku tego samego roku.
-
#60 BohaterJan Wolski
1907-1990
Prosty rolnik z małej wsi Emilcin na Lubelszczyźnie, bohater najsłynniejszej polskiej relacji o bliskim spotkaniu z UFO. Według jego opowieści 10 maja 1978 r., gdy jako 71-latek wracał wozem konnym do domu, na wóz wskoczyły dwie niskie istoty o zielonkawych twarzach, skośnych oczach i błonach między palcami, ubrane w ciemne kombinezony. Zaprowadziły go do pojazdu unoszącego się nad leśną polaną, w którym czekały dwie kolejne. Na pokładzie został poddany bezbolesnemu badaniu za pomocą przyrządów przypominających talerze, po czym pozwolono mu odejść. Jego relacji nie potwierdziły żadne dowody materialne i wielu podważało jej prawdziwość, lecz sam Wolski do końca życia utrzymywał, że wszystko wydarzyło się naprawdę. W 2005 r. w Emilcinie stanął pomnik upamiętniający to zdarzenie.
-
#60 BohaterKosmici z Emilcina
Domniemane istoty pozaziemskie z najsłynniejszej polskiej relacji o bliskim spotkaniu. Według 71-letniego rolnika Jana Wolskiego 10 maja 1978 r. na leśnej drodze koło Emilcina na jego furmankę wskoczyły dwie niskie postacie, mające około 140 cm wzrostu, o zielonkawych twarzach, skośnych oczach i błonach między palcami. Nosiły obcisłe, czarne kombinezony i porozumiewały się szybką, niezrozumiałą mową. Miały zaprowadzić go do pojazdu wiszącego nad polaną, gdzie czekały dwie kolejne istoty, i tam poddać badaniu przyrządami przypominającymi talerze. Nie zachowały się żadne fizyczne dowody tego zdarzenia, a relacja opiera się wyłącznie na słowach Wolskiego i kilku okolicznych świadków. Historia zyskała jednak ogromny rozgłos i weszła do polskiej popkultury oraz współczesnego folkloru. W 2005 r. w Emilcinie stanął pomnik upamiętniający to rzekome spotkanie.
-
#59 AntybohaterBenito Mussolini
1883–1945
Włoski dyktator, twórca faszyzmu i przez ponad dwie dekady szef rządu Włoch, w historii własnej rodziny ojciec, który nie uratował życia zięcia. Jego najstarsze dziecko i ulubienica, Edda, w 1930 r. wyszła za Galeazza Ciano, syna jednego z faszystowskich dygnitarzy. Mussolini uczynił zięcia jednym z najważniejszych ludzi w państwie: od 1936 r. Ciano kierował ministerstwem spraw zagranicznych i uchodził za następcę Duce. Wojna u boku Hitlera i klęski na frontach podzieliły jednak faszystowskie elity. W nocy z 24 na 25 lipca 1943 r. Wielka Rada Faszystowska przegłosowała wniosek, który doprowadził do odsunięcia Mussoliniego od władzy; Ciano głosował wraz z większością. Uwolniony przez Niemców i postawiony na czele marionetkowej Włoskiej Republiki Socjalnej, Mussolini dopuścił do procesu „zdrajców” w Weronie. Ciano został skazany na śmierć, a Edda daremnie błagała ojca o łaskę i próbowała wymienić u Niemców dzienniki męża na jego życie. Duce nie ułaskawił zięcia, który 11 stycznia 1944 r. został rozstrzelany; czy w ogóle mógł to zrobić wbrew Niemcom, historycy spierają się do dziś. Edda zerwała z ojcem i nigdy się z nim nie pojednała. Rok później, 28 kwietnia 1945 r., Mussolini został schwytany przez partyzantów podczas ucieczki i rozstrzelany wraz z kochanką Clarą Petacci, a ich ciała powieszono w Mediolanie na placu Loreto.
-
#59 BohaterEdda Ciano
Najstarsza córka włoskiego dyktatora Benita Mussoliniego (1910–1995), żona Galeazza Ciano, ministra spraw zagranicznych faszystowskich Włoch. Słynęła z niezależności, temperamentu i dużych wpływów w otoczeniu ojca, a w czasie II wojny światowej służyła jako pielęgniarka Czerwonego Krzyża. Jej życie zamieniło się w rodzinną i polityczną tragedię, gdy w lipcu 1943 r. jej mąż zagłosował za odsunięciem Mussoliniego od władzy. Po utworzeniu Włoskiej Republiki Socjalnej Ciano został oskarżony o zdradę i skazany na śmierć. Edda błagała ojca o łaskę i próbowała wymienić u Niemców dzienniki męża na jego życie, bez skutku. 9 stycznia 1944 r. uciekła do Szwajcarii, przemycając dzienniki pod ubraniem; dwa dni później Ciano rozstrzelano w Weronie. Z ojcem zerwała wszelkie stosunki. Opublikowane po wojnie dzienniki stały się jednym z najważniejszych źródeł do historii faszystowskich Włoch.
-
#59 Galeazzo Ciano
1903–1944
Włoski polityk i dyplomata, zięć Benita Mussoliniego i minister spraw zagranicznych faszystowskich Włoch, rozstrzelany z wyroku sądu, któremu przewodniczył reżim jego teścia. Syn admirała i faszystowskiego dygnitarza Costanza Ciano, zaczynał karierę w dyplomacji; w 1930 r. poślubił ulubioną córkę Duce, Eddę, co otworzyło mu drogę na szczyty władzy. W 1936 r., mając 33 lata, objął ministerstwo spraw zagranicznych i uchodził za następcę Mussoliniego. Podpisał w 1939 r. sojusz wojskowy z Niemcami, choć wobec Hitlera pozostawał nieufny i próbował odwlec przystąpienie Włoch do wojny. Gdy wojna zaczęła się przegrywać, w lutym 1943 r. został odsunięty z ministerstwa. W nocy z 24 na 25 lipca 1943 r., jako członek Wielkiej Rady Faszystowskiej, zagłosował za wnioskiem, który doprowadził do obalenia teścia. Po upadku reżimu uciekł z rodziną do Niemiec, licząc na pomoc w dalszej podróży, lecz Niemcy wydali go odrodzonym faszystom. W styczniu 1944 r. stanął w Weronie przed sądem jako „zdrajca” i został skazany na śmierć. Mussolini nie ułaskawił zięcia mimo błagań córki. 11 stycznia 1944 r. Ciano został rozstrzelany strzałami w plecy, jak przewidywano dla zdrajców. Dzienniki, które Edda przemyciła do Szwajcarii, opublikowano po wojnie; należą do najważniejszych źródeł do historii faszystowskich Włoch.
-
#58 AntybohaterStefan Dorna
Szeregowy Wojska Polskiego, sprawca najgłośniejszej zbrodni popełnionej przez polskiego żołnierza podczas operacji „Dunaj", czyli inwazji wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację. 7 września 1968 r. około godz. 23, będąc pod wpływem alkoholu, otworzył na skrzyżowaniu w centrum Jiczyna ogień z kałasznikowa do grupy cywilów. Zabił dwoje ludzi, Zdenkę Klimešovą i Jaroslava Veselego, a siedem osób ranił, wśród nich dwóch polskich żołnierzy, którzy próbowali go obezwładnić. Napastował też i okradł dwie młode kobiety. Nazajutrz wywieziono go do Polski, a 19 października 1968 r. sąd wojskowy w trybie doraźnym skazał go w Kłodzku na karę śmierci. Rok później Rada Państwa zamieniła ją na dożywocie, które po zmianie kodeksu karnego oznaczało 25 lat więzienia. Dorna wyszedł warunkowo w listopadzie 1983 r., po 15 latach. Ofiary z Jiczyna były jedynymi, które podczas interwencji zginęły z rąk żołnierzy innych niż sowieccy.
-
#57 BohaterHarry Houdini
1874-1926
Urodzony w Budapeszcie jako Erik Weisz, amerykański iluzjonista i legendarny mistrz ucieczek, który na przełomie XIX i XX wieku zdobył światową sławę. Zasłynął z mrożących krew w żyłach pokazów uwalniania się z kajdan i kaftanów bezpieczeństwa oraz ucieczek ze skrzyń zatapianych w wodzie i szczelnie zamkniętych zbiorników. W ostatnich latach życia wykorzystał swoją wiedzę i reputację do bezwzględnego demaskowania fałszywych mediów spirytystycznych, żerujących na ludzkiej żałobie. Zmarł w Halloween 1926 r. w Detroit na zapalenie otrzewnej po pęknięciu wyrostka robaczkowego. Kilka dni wcześniej w garderobie w Montrealu student, który chciał sprawdzić jego słynną odporność, niespodziewanie uderzył go kilka razy w brzuch. Czy ciosy wywołały chorobę, czy tylko opóźniły jej rozpoznanie, pozostaje sporne.
-
#57 AntybohaterJames Klindt
1948-2010
Amerykański kręgarz z Davenport w stanie Iowa, skazany za zabójstwo żony, której ciało pociął piłą łańcuchową i wrzucił do Missisipi. Pochodził z rodziny kręgarzy; prowadził praktykę w rodzinnym domu, a z żoną Joyce mieszkał w okazałej rezydencji zwanej przez sąsiadów „zamkiem”. Wiosną 1983 r. Joyce Klindt zniknęła, a kilka tygodni później z rzeki wyłowiono tułów kobiety, którego nie udało się od razu zidentyfikować. Śledczy w końcu ustalili, że należy do zaginionej, i 18 marca 1984 r. Klindt został aresztowany w swoim gabinecie. Według jego wersji podczas kłótni uderzył żonę bilą, a po jej śmierci poćwiartował zwłoki piłą łańcuchową i wrzucił do rzeki; odnaleziono tylko część ciała. Sąd uznał go za winnego zabójstwa drugiego stopnia i skazał na 50 lat więzienia. Sprawa odbiła się echem w całych Stanach i stała się tematem książki Pat Gipple „Dead Water: The Klindt Affair”. Klindt wyszedł na wolność w 2004 r., po 20 latach, i zamieszkał w domu rodziców, którymi się opiekował. Zmarł w wieku 62 lat po upadku.
-
#57 BohaterJoyce Klindt
1949-1983
Mieszkanka Davenport w stanie Iowa, zamordowana przez męża, kręgarza Jamesa Klindta, w sprawie, o której mówiły media w całych Stanach. Małżonkowie mieszkali w okazałej rezydencji przy Royal Oaks Drive, nazywanej przez sąsiadów „zamkiem”. Wiosną 1983 r. Joyce Klindt zniknęła bez śladu. Kilka tygodni później z Missisipi wyłowiono tułów kobiety, który ostatecznie zidentyfikowano jako należący do niej; reszty ciała nigdy nie odnaleziono. W marcu 1984 r. aresztowano jej męża. Według jego relacji podczas kłótni uderzył ją bilą, a po jej śmierci poćwiartował zwłoki piłą łańcuchową i wrzucił do rzeki. Sąd skazał go za zabójstwo drugiego stopnia na 50 lat więzienia, z których odsiedział 20. Historię jej śmierci opisała Pat Gipple w książce „Dead Water: The Klindt Affair”.
-
#56 AntybohaterJohn Allen Muhammad
1960–2009
Amerykański seryjny morderca, weteran wojny w Zatoce Perskiej i główny sprawca serii ataków snajperskich wokół Waszyngtonu. W październiku 2002 r., działając z 17-letnim Lee Boydem Malvo, którego wcześniej szkolił i indoktrynował, przez trzy tygodnie terroryzował okolice stolicy Stanów Zjednoczonych. Strzelali z ukrycia do przypadkowych ludzi przez otwór w bagażniku przerobionego Chevroleta Caprice; zabili 10 osób i ciężko ranili trzy kolejne. Ataki wywołały powszechną panikę i doprowadziły do ogromnej obławy z udziałem policji lokalnej i służb federalnych. Sprawcy żądali od władz 10 mln dolarów okupu; według jednej z hipotez Muhammad chciał też pod osłoną serii przypadkowych zabójstw zamordować byłą żonę. Zatrzymany 24 października 2002 r., został skazany na karę śmierci i stracony śmiertelnym zastrzykiem w Wirginii 10 listopada 2009 r.
-
#56 AntybohaterLee Boyd Malvo
Pochodzący z Jamajki morderca, który jako 17-latek brał udział w serii ataków snajperskich wokół Waszyngtonu w październiku 2002 r. Jako 15-latek poznał na Antigui 41-letniego weterana armii Johna Allena Muhammada, który stał się dla niego postacią ojcowską, szkolił go i indoktrynował. Działając we dwóch, strzelali do przypadkowych ludzi z ukrycia w przerobionym samochodzie; w rejonie Waszyngtonu zabili 10 osób i ciężko ranili trzy kolejne. Obrona podnosiła, że nastolatek działał pod całkowitym wpływem Muhammada, jednak w Wirginii i Marylandzie skazano go na wielokrotne kary dożywocia bez prawa do zwolnienia warunkowego. Muhammada stracono w 2009 r. Późniejsze orzeczenia Sądu Najwyższego USA w sprawach nieletnich sprawców i zmiana prawa w Wirginii otworzyły Malvo drogę do ubiegania się o zwolnienie; w 2022 r. komisja odrzuciła jego wniosek, a sąd w Marylandzie nakazał ponowne wymierzenie kary. Jego sprawa pozostaje ważnym punktem odniesienia w amerykańskich sporach o karanie nieletnich.
-
#56 AntybohaterRichard Boggs
1933-2003
Amerykański neurolog z Glendale w Kalifornii, skazany za zabójstwo popełnione dla wyłudzenia odszkodowania z polisy na życie. Niegdyś ceniony lekarz, pod koniec lat 80. tonął w długach. Zmówił się wtedy ze swoim pacjentem Melvinem Hansonem i jego wspólnikiem Johnem Hawkinsem, właścicielami sieci sklepów z odzieżą sportową: Hanson miał „umrzeć”, a Hawkins odebrać milion dolarów z jego ubezpieczenia. Do upozorowania śmierci potrzebne było ciało. W kwietniu 1988 r. Boggs zwabił do swojego gabinetu przypadkowo poznanego w barze księgowego Ellisa Greene’a, pozbawił go życia, a następnie wezwał pogotowie i zidentyfikował zmarłego jako swojego pacjenta Hansona. Koroner początkowo uznał zgon za naturalny i pieniądze wypłacono. Oszustwo wyszło na jaw, gdy ubezpieczyciel porównał odcisk palca zmarłego ze zdjęciem z prawa jazdy Hansona. Boggsa aresztowano, a w 1990 r. sąd uznał go za winnego morderstwa pierwszego stopnia i skazał na dożywocie bez możliwości zwolnienia. Hansona, który zmienił wygląd operacjami plastycznymi, zatrzymano na lotnisku w Teksasie, a Hawkinsa po międzynarodowym pościgu ujęto w 1991 r. u wybrzeży Sardynii. Boggs zmarł w więzieniu w 2003 r.
-
#55 AntybohaterEdward Mielnik
Założyciel i charyzmatyczny przywódca Antrovisu, wrocławskiej sekty ufologiczno-ezoterycznej uznawanej za jedną z najgroźniejszych w Polsce po 1989 r. Z zawodu palacz kotłów, potem bioenergoterapeuta, twierdził, że wiedzę o kosmosie otrzymał w wizjach. Grupa, działająca nieformalnie od lat 80. i zarejestrowana w latach 1990–1993, głosiła kosmiczne pochodzenie Słowian, rychłą zagładę Ziemi i ewakuację 144 tysięcy wybranych statkami UFO ze szczytu Ślęży na planetę Mirinda. Mielnik stosował wobec członków manipulację i zastraszanie: nakłaniał do zrywania więzi z rodzinami, oddawania majątków i całkowitego posłuszeństwa. Z działalnością Antrovisu wiążą się załamania psychiczne wyznawców, zaginięcia kilku osób, w tym dwóch nastolatków w 1993 r., oraz niewyjaśnione zabójstwo mężczyzny wyłowionego z Odry w 1995 r. Udziału sekty w tych sprawach nigdy nie dowiedziono, a sam Mielnik zniknął z życia publicznego; jego dalsze losy pozostają nieznane.
-
#54 AntybohaterLeonardo Notarbartolo
Włoski złodziej z tzw. szkoły turyńskiej, który zasłynął jako mózg „skoku stulecia" w Antwerpii. Przez ponad dwa lata udawał handlarza diamentów i wynajmował biuro w Antwerp Diamond Centre, by poznać jego zabezpieczenia. W weekend 15–16 lutego 2003 r. jego kilkuosobowa grupa pokonała wielowarstwową ochronę podziemnego skarbca, w tym czujniki podczerwieni, ciepła i pole magnetyczne, i opróżniła ponad sto skrytek. Łupem padły diamenty, złoto i biżuteria o wartości szacowanej na ponad 100 mln dolarów; większości nigdy nie odzyskano. Notarbartolo wpadł przez worek ze śmieciami porzucony w lasku przy autostradzie: były w nim koperty z centrum, paragon i niedojedzona kanapka z jego DNA. W 2005 r. skazano go na 10 lat więzienia; na wolność wyszedł warunkowo w 2009 r.
-
#54 BohaterMarion Gilchrist
1853–1908
Zamożna 82-letnia mieszkanka Glasgow, której zabójstwo dało początek jednej z najgłośniejszych pomyłek sądowych w historii brytyjskiego wymiaru sprawiedliwości. 21 grudnia 1908 r. została zatłuczona w swoim mieszkaniu przy West Princes Street, w którym przechowywała cenną biżuterię; zginęła tylko brylantowa broszka. O zbrodnię oskarżono Oscara Slatera, niemieckiego Żyda urodzonego w Oppeln (dzisiejszym Opolu), opierając się na wątpliwych rozpoznaniach świadków i na zastawionej przez niego broszce, która okazała się inną broszką. W 1909 r. skazano go na karę śmierci, zamienioną na dożywocie. W jego obronie wystąpił m.in. Arthur Conan Doyle, twórca Sherlocka Holmesa, który w 1912 r. opublikował analizę błędów śledztwa. Slater wyszedł na wolność w 1927 r., po ponad 18 latach, a rok później sąd apelacyjny uchylił wyrok. Zabójcy Marion Gilchrist nigdy nie ustalono.
-
#54 BohaterOscar Slater
Niemiecki Żyd urodzony jako Oskar Leschziner w Oppeln (dzisiejszym Opolu), ofiara jednej z najsłynniejszych pomyłek sądowych w historii Wielkiej Brytanii. W 1909 r. został skazany na karę śmierci za zabójstwo 82-letniej Marion Gilchrist w Glasgow, choć miał alibi, a oskarżenie opierało się na wątpliwych rozpoznaniach świadków. Na wyroku zaważyły uprzedzenia wobec cudzoziemca o podejrzanej reputacji oraz postępowanie policji, która sugerowała świadkom rozpoznania i zataiła dowody przemawiające na jego korzyść. Dwa dni przed egzekucją karę zamieniono na dożywocie z ciężkimi robotami w więzieniu Peterhead. Dzięki wieloletniej kampanii Arthura Conan Doyle'a i dziennikarzy Slater wyszedł na wolność w listopadzie 1927 r., po osiemnastu i pół roku. W 1928 r. nowo utworzony szkocki sąd apelacyjny uchylił wyrok z powodu błędów sędziego, a Slater otrzymał odszkodowanie. Prawdziwego zabójcy nigdy nie ustalono.
-
#53 AntybohaterArtur Virgílio Alves dos Reis
1898–1955
Portugalski oszust, sprawca jednej z największych afer w historii bankowości. W 1925 r., posługując się sfałszowanym kontraktem i upoważnieniami, przekonał londyńską drukarnię Waterlow&Sons, oficjalnego dostawcę Banku Portugalii, by z oryginalnych matryc wydrukowała dla niego 200 tys. banknotów po 500 escudo. Ich łączna wartość sięgała niemal 1% ówczesnego PKB kraju, a ponieważ nie różniły się od prawdziwych, nie były fałszywkami w zwykłym sensie. Pieniądze wprowadzał do obiegu przez założony w tym celu własny bank, próbował nawet przejąć kontrolę nad samym Bankiem Portugalii. Oszustwo wykryto w grudniu 1925 r.; wywołało kryzys zaufania do waluty i podkopało autorytet republiki, obalonej kilka miesięcy później przez wojskowy zamach stanu, który utorował drogę dyktaturze Salazara. Alves dos Reis został w 1930 r. skazany na 20 lat; wyszedł na wolność w 1945 r. i zmarł w biedzie.
-
#53 Bogdan Dybizbański
Członek powojennej konspiracji niepodległościowej w Poznaniu (1925–1947), były więzień niemieckich obozów koncentracyjnych Gross-Rosen i Buchenwald. Po wojnie uczył się w Miejskim Gimnazjum Kupieckim, działał w harcerstwie i należał do Konspiracyjnego Związku Młodzieży Wielkopolskiej. 23 stycznia 1947 r., wykonując rozkaz wydany w obawie przed dekonspiracją, wraz ze Zbigniewem Kosmowskim zwabił w ruiny klasztoru bernardynów i zabił Jana Stachowiaka, instruktora Związku Walki Młodych podejrzewanego o współpracę z Urzędem Bezpieczeństwa. Według ustaleń śledztwa to Dybizbański uderzył pierwszy, kolbą pistoletu. Aresztowany kilka dni później, po brutalnym śledztwie UB został 30 stycznia 1947 r. skazany w trybie doraźnym na karę śmierci. Stracono go 15 lutego 1947 r., tydzień przed ogłoszeniem amnestii; miał 21 lat. Ciała nie wydano rodzinie i do dziś go nie odnaleziono. 24 czerwca 1997 r. Sąd Wojewódzki w Poznaniu unieważnił wyrok, uznając, że motywem czynu była obawa przed dekonspiracją organizacji walczącej o niepodległy byt państwa.
-
#53 AntybohaterJan Młynarek
Kapitan Urzędu Bezpieczeństwa, od 1945 r. naczelnik aresztu śledczego UB przy ul. Kochanowskiego w Poznaniu, zapamiętany w powojennej Wielkopolsce jako wyjątkowo bezwzględny sadysta. Do przesłuchiwanych, których bito i zastraszano, zwykł mówić: „Tu jest Majdanek, a ja jestem szef". Z racji stanowiska dowodził plutonem egzekucyjnym, a według relacji więziennego kapelana często zabijał skazańców osobiście, w lasach między Gądkami a Kórnikiem. W styczniu 1947 r. prowadził brutalne śledztwo przeciwko członkom konspiracyjnej organizacji młodzieżowej, oskarżonym o zabicie działacza Związku Walki Młodych, którego uważali za donosiciela UB. 15 lutego 1947 r. kierował egzekucją dwóch z nich, 19-letniego Zbigniewa Kosmowskiego i 21-letniego Bogdana Dybizbańskiego. Wyrok wykonano tydzień przed ogłoszeniem amnestii, która zamieniłaby im karę śmierci na więzienie. Ciał nie wydano rodzinom i do dziś ich nie odnaleziono; w 1997 r. sąd unieważnił wyrok. Młynarek pozostaje jednym z symboli stalinowskiego aparatu represji w Poznaniu.
-
#53 BohaterJan Stachowiak
Młody poznaniak związany z powojenną konspiracją, którego zabójstwo w styczniu 1947 r. posłużyło władzom za pretekst do pokazowego procesu. W czasie okupacji działał w podziemiu i dziesięć miesięcy spędził w więzieniu we Wronkach. Po wojnie w jego mieszkaniu odbywały się zebrania Konspiracyjnego Związku Młodzieży Wielkopolskiej. We wrześniu 1945 r. skreślono go z listy uczniów gimnazjum, a rok później wstąpił do komunistycznego Związku Walki Młodych i został instruktorem, co wzbudziło w konspiracji podejrzenia o współpracę z Urzędem Bezpieczeństwa. 23 stycznia 1947 r. dawni koledzy, Zbigniew Kosmowski i Bogdan Dybizbański, zwabili go pod pretekstem sprzedaży pistoletu w ruiny klasztoru bernardynów i zabili, wykonując rozkaz wydany w obawie przed dekonspiracją. Jego śmierć pociągnęła za sobą natychmiastowe aresztowania, ekspresowy proces i stracenie obu sprawców. Władze wykreowały Stachowiaka na męczennika; na jego grobie na Cytadeli wyryto, że „padł z rąk faszystów". Współpracy z UB nigdy mu nie udowodniono, choć w jego rzeczach znaleziono jednocześnie legitymacje PPR, ORMO i opozycyjnego PSL.
-
#53 Marek Harkiewicz
1927-2003
Członek powojennego Konspiracyjnego Związku Młodzieży Wielkopolskiej, uczeń poznańskiego gimnazjum, skazany na śmierć za zlecenie zabójstwa Jana Stachowiaka i jedyny z trzech skazanych, który uniknął egzekucji. Według ustaleń śledztwa 21 stycznia 1947 r., podczas szkolnej przerwy, przekazał Zbigniewowi Kosmowskiemu rozkaz likwidacji Stachowiaka, instruktora Związku Walki Młodych podejrzewanego w organizacji o donoszenie UB, i przydzielił mu do pomocy Bogdana Dybizbańskiego. 23 stycznia czekał z Dybizbańskim w szkolnej harcówce, gdy Kosmowski przyprowadził tam Stachowiaka, którego następnie zabito w ruinach klasztoru bernardynów. Został aresztowany wraz z innymi członkami związku i po brutalnym śledztwie UB stanął przed sądem w pokazowym procesie. 30 stycznia 1947 r. sąd skazał go na karę śmierci, uznając, że to on wydał rozkaz zabójstwa. 10 lutego 1947 r. Bolesław Bierut ułaskawił go, zamieniając karę na dożywocie, choć odmówił łaski Kosmowskiemu i Dybizbańskiemu, straconym pięć dni później. Na mocy amnestii z 22 lutego 1947 r. karę złagodzono do 15 lat więzienia. Harkiewicz wyszedł warunkowo z więzienia we Wronkach w lipcu 1955 r., po ośmiu latach.
-
#53 Zbigniew Kosmowski
1927–1947
Uczeń poznańskiego Gimnazjum św. Marii Magdaleny i działacz powojennej konspiracji. W czasie okupacji związał się z Armią Krajową w Nowym Sączu, a po przyjeździe do Poznania wstąpił do niepodległościowego Konspiracyjnego Związku Młodzieży Wielkopolskiej. 23 stycznia 1947 r., wykonując rozkaz likwidacji Jana Stachowiaka, instruktora Związku Walki Młodych uważanego w organizacji za konfidenta UB, zwabił go wraz z Bogdanem Dybizbańskim w ruiny klasztoru bernardynów. Według ustaleń śledztwa Dybizbański uderzył ofiarę kolbą pistoletu, a Kosmowski zadał ciosy nożem. Obaj zostali zatrzymani dzień po znalezieniu ciała. Po brutalnym śledztwie UB i błyskawicznym procesie pokazowym 30 stycznia 1947 r. skazano go na karę śmierci. Bolesław Bierut odmówił łaski i 15 lutego 1947 r., tydzień przed ogłoszeniem amnestii, wyrok wykonano. Kosmowski miał 19 lat. Ciała nie wydano rodzinie i do dziś go nie odnaleziono. 24 czerwca 1997 r. Sąd Wojewódzki w Poznaniu unieważnił wyrok, uznając, że motywem czynu była obawa przed dekonspiracją organizacji walczącej o niepodległy byt państwa.
-
#52 Nancy Spungen
1958-1978
Dziewczyna Sida Viciousa, basisty brytyjskiej grupy Sex Pistols, i jedna z najbardziej rozpoznawalnych postaci sceny punkowej lat 70. (1958–1978). Amerykanka z Filadelfii, od dzieciństwa zmagała się z ciężkimi zaburzeniami psychicznymi, a później z głębokim uzależnieniem od heroiny; zanim trafiła do Londynu, pracowała jako striptizerka i obracała się wokół zespołów rockowych. Jej toksyczny związek z Viciousem, naznaczony przemocą i narkotykami, uczynił z nich jedną z najsłynniejszych i najbardziej autodestrukcyjnych par w historii muzyki. 12 października 1978 r. 20-letnią Spungen znaleziono martwą, z pojedynczą raną kłutą brzucha, w łazience ich pokoju w nowojorskim hotelu Chelsea. O zabójstwo oskarżono Viciousa, lecz do procesu nie doszło: niespełna cztery miesiące później zmarł po przedawkowaniu heroiny. Okoliczności jej śmierci nigdy nie zostały ostatecznie wyjaśnione.
-
#52 Sid Vicious
1957-1979
Basista legendarnego zespołu Sex Pistols (właściwie John Simon Ritchie), jedna z najbardziej ikonicznych postaci brytyjskiego punk rocka. Jego krótkie życie, naznaczone przemocą i głębokim uzależnieniem od heroiny, zmierzało ku tragedii. 12 października 1978 r. jego partnerkę, Nancy Spungen, znaleziono martwą, z raną kłutą brzucha, w łazience ich pokoju w nowojorskim hotelu Chelsea, a Viciousowi postawiono zarzut zabójstwa. Procesu nie doczekał: 2 lutego 1979 r., w noc po wyjściu z aresztu za kaucją, zmarł po przedawkowaniu heroiny. Miał 21 lat. Okoliczności śmierci Spungen nigdy nie zostały rozstrzygnięte przed sądem.
-
#51 AntybohaterAnissa Weier
Amerykanka z Waukesha w stanie Wisconsin, współsprawczyni ataku nożem znanego jako sprawa Slender Mana. 31 maja 2014 r., jako 12-latka, wraz z koleżanką Morgan Geyser zwabiła po urodzinowym nocowaniu ich wspólną przyjaciółkę, Payton Leutner, do lasu w miejskim parku. Geyser zadała ofierze 19 ciosów nożem, a Weier ją do tego nakłaniała. Obie twierdziły, że chciały przypodobać się Slender Manowi, fikcyjnej postaci z internetowych opowieści grozy, i uciec do jego rzekomej rezydencji w lesie. Zatrzymano je tego samego dnia, gdy szły poboczem autostrady; Leutner przeżyła. Weier przyznała się do udziału w usiłowaniu zabójstwa drugiego stopnia, ale w 2017 r. ława przysięgłych uznała, że z powodu choroby psychicznej nie ponosi odpowiedzialności karnej. Sąd skierował ją na 25 lat do zakładu psychiatrycznego. We wrześniu 2021 r., po latach leczenia, uzyskała warunkowe zwolnienie i zamieszkała z ojcem, pod nadzorem. Przed sądem wielokrotnie wyrażała skruchę wobec ofiary.
-
#51 Carlos Kaiser
ur. 1963
Brazylijski „napastnik" (właściwie Carlos Henrique Raposo), nazywany największym oszustem w dziejach piłki nożnej: przez kilkanaście lat uchodził za zawodowego piłkarza, choć grać nie potrafił. Dzięki charyzmie i przyjaźniom z gwiazdami futbolu, które polecały go kolejnym pracodawcom, trafiał do czołowych klubów Rio de Janeiro, takich jak Flamengo, Fluminense, Botafogo czy Bangu, a według własnych relacji także za granicę. Występów unikał, symulując kontuzje, zdobywając fałszywe zaświadczenia lekarskie i opłacając juniorów, by faulowali go na treningach. Najsłynniejsza anegdota mówi, że gdy w Bangu miał wreszcie wejść na boisko, wdał się w bójkę z kibicami i dostał czerwoną kartkę, zanim dotknął piłki. Większość tej historii znamy z jego własnych opowieści, spopularyzowanych przez film dokumentalny z 2018 r., i wielu szczegółów nie da się zweryfikować. Pewne jest, że przez lata żył z futbolu i w blasku jego sławy, prawie nie grając.
-
#51 AntybohaterMorgan Geyser
Amerykanka z Waukesha w stanie Wisconsin, sprawczyni ataku nożem znanego jako sprawa Slender Mana. 31 maja 2014 r., gdy miała 12 lat, wraz z koleżanką Anissą Weier zwabiła po urodzinowym nocowaniu ich wspólną przyjaciółkę, Payton Leutner, do lasu w miejskim parku i zadała jej 19 ciosów nożem, podczas gdy Weier ją dopingowała. Dziewczynki twierdziły, że zabójstwo miało przypodobać się Slender Manowi, fikcyjnej postaci z internetowych opowieści grozy; uciekły z miejsca zbrodni i zostały zatrzymane, gdy szły poboczem autostrady. Leutner cudem przeżyła. Geyser przyznała się do usiłowania zabójstwa pierwszego stopnia, ale sąd uznał, że z powodu choroby psychicznej nie ponosi odpowiedzialności karnej, i w 2018 r. umieścił ją w zakładzie psychiatrycznym na okres do 40 lat. Po niemal siedmiu latach leczenia, w styczniu 2025 r., sąd zgodził się na jej warunkowe zwolnienie i zamieszkała w domu opieki w Madison. 22 listopada 2025 r. przecięła elektroniczną bransoletę i uciekła z nieznajomym mężczyzną; następnego dnia zatrzymano ją w Posen w stanie Illinois, gdzie podała policji fałszywe nazwisko. Warunkowe zwolnienie cofnięto i Geyser wróciła do szpitala psychiatrycznego. Latem 2026 r. ponownie złożyła wniosek o zwolnienie.
-
#51 BohaterPayton „Bella” Leutner
Amerykanka z Waukesha w stanie Wisconsin, ofiara głośnego ataku nożem znanego jako sprawa Slender Mana. 31 maja 2014 r., dzień po urodzinowym nocowaniu, dwie jej koleżanki z klasy, 12-letnie Morgan Geyser i Anissa Weier, zwabiły ją do lasu w miejskim parku i zadały jej 19 ciosów nożem. Sprawczynie twierdziły, że zabójstwo miało być przypodobaniem się Slender Manowi, fikcyjnej postaci z internetowych opowieści grozy, w którego istnienie wierzyły. Ciężko ranna dwunastolatka zdołała doczołgać się do drogi, gdzie znalazł ją przejeżdżający rowerzysta. Przeżyła cudem: jeden z ciosów minął serce o milimetry. Obie napastniczki uznano za winne usiłowania zabójstwa, ale z powodu choroby psychicznej umieszczono je w zakładzie psychiatrycznym zamiast w więzieniu; z czasem obie zostały warunkowo zwolnione. Leutner przez lata nie wypowiadała się publicznie, a w 2019 r. po raz pierwszy opowiedziała swoją historię w telewizji, mówiąc, że zamierza zostać lekarką. Sprawa stała się tematem filmów dokumentalnych i fabularnych.
-
#50 AntybohaterHoward Unruh
1921–2009
Amerykański weteran II wojny światowej, uważany za sprawcę pierwszej współczesnej masowej strzelaniny w historii Stanów Zjednoczonych. 6 września 1949 r. wyszedł na ulicę swojej dzielnicy w Camden w stanie New Jersey z pistoletem Luger i w ciągu około 12 minut zastrzelił 13 osób, w tym troje dzieci, a trzy kolejne ranił. Zaczął od sąsiadów, do których od dawna żywił urazę, potem strzelał do przypadkowych przechodniów i kierowców. Jego amok, nazwany przez prasę „Spacerem Śmierci", wyrósł z narastającej paranoi, zadawnionych sąsiedzkich konfliktów i wojennej traumy. Zabarykadował się w mieszkaniu i poddał policji po krótkim oblężeniu. Lekarze rozpoznali u niego schizofrenię paranoidalną, więc nigdy nie stanął przed sądem: pozostałe 60 lat życia spędził w zamkniętym szpitalu psychiatrycznym.
-
#49 BohaterAgatha Christie
Wybitna brytyjska autorka powieści detektywistycznych i twórczyni postaci Herkulesa Poirota, która w grudniu 1926 r. sama stała się bohaterką zagadki godnej jej książek. Wieczorem 3 grudnia, po kłótni z mężem, który zażądał rozwodu i wybierał się na weekend z kochanką, wyjechała z domu w Sunningdale. Nazajutrz jej samochód znaleziono porzucony na zboczu nad kamieniołomem, z futrem i dokumentami w środku. Zniknięcie wywołało ogólnokrajową sensację: przez 11 dni pisarki szukało ponad tysiąc policjantów, około 15 tysięcy ochotników i samoloty, a Arthur Conan Doyle przekazał jej rękawiczkę medium, by paranormalnymi metodami rozwiązał zagadkę jej zniknięcia. 14 grudnia odnaleziono ją w hotelu uzdrowiskowym w Harrogate, gdzie zameldowała się jako Teresa Neele, pod nazwiskiem kochanki męża. Lekarze i rodzina tłumaczyli wszystko utratą pamięci po załamaniu nerwowym. Sama Christie niemal nigdy do tej sprawy nie wracała i pominęła ją w autobiografii, a jej zniknięcie do dziś pozostaje niewyjaśnione.
-
#49 AntybohaterAleksander Bartieniew
Młody rosyjski arystokrata, kornet grodzieńskiego pułku huzarów lejbgwardii, sprawca jednego z najgłośniejszych zabójstw w XIX-wiecznej Warszawie. Związany z popularną aktorką Marią Wisnowską, popadł w obsesyjną zazdrość i wielokrotnie groził samobójstwem. W nocy z 30 czerwca na 1 lipca 1890 r., w mieszkaniu przy ul. Nowogrodzkiej 14, które wynajął na ich spotkania, zabił ją jednym strzałem z rewolweru w serce. Twierdził potem, że zrobił to na jej prośbę i że mieli umrzeć razem, lecz sam się nie zabił. Nad ranem zjawił się w koszarach i oznajmił koledze: „Zabiłem Manię". Jego proces, który ruszył 7 lutego 1891 r., stał się wielkim widowiskiem. Sąd uznał go za winnego zabójstwa „pod wpływem uniesienia" i skazał na utratę praw oraz osiem lat katorgi, jednak wyrok wymagał zatwierdzenia przez cara, który go nie utrzymał, i Bartieniew uniknął zesłania. Sprawa wywołała powszechne spory o granicę między obsesyjną miłością a zimną zbrodnią.
-
#49 BohaterMaria Wisnowska
Jedna z najpopularniejszych i najbardziej charyzmatycznych aktorek Warszawskich Teatrów Rządowych końca XIX wieku, uwielbiana przez publiczność za role amantek w komediach i melodramatach. Jej karierę przerwał tragiczny romans z rosyjskim oficerem gwardii Aleksandrem Barteniewem, owładniętym obsesyjną zazdrością i pragnieniem posiadania jej na wyłączność. W nocy z 30 czerwca na 1 lipca 1890 r., w mieszkaniu przy ul. Nowogrodzkiej 14 w Warszawie, Barteniew zabił około trzydziestoletnią aktorkę strzałem z rewolweru w serce. Utrzymywał potem, że zrobił to na jej prośbę i że mieli umrzeć razem, sam jednak pozostał przy życiu. Zbrodnia wywołała ogromny skandal obyczajowy i wstrząsnęła Warszawą oraz całym krajem. Proces zabójcy w lutym 1891 r. stał się głośnym wydarzeniem sądowym i prasowym, a sama tragedia posłużyła za kanwę utworów literackich, w tym opowiadania Iwana Bunina „Sprawa korneta Jełagina".
-
#48 BohaterAron Ralston
Amerykański alpinista i miłośnik sportów ekstremalnych, bohater jednej z najsłynniejszych historii o przetrwaniu. 26 kwietnia 2003 r., podczas samotnej wędrówki w kanionie Bluejohn w stanie Utah, osunął się na niego głaz o masie około 360 kg i przygniótł mu prawą dłoń i przedramię do ściany szczeliny. Nikomu nie powiedział, dokąd idzie, więc nikt go nie szukał. Po ponad pięciu dniach, gdy skończyły mu się jedzenie i woda, złamał kości przedramienia i sam amputował rękę tępym narzędziem wielofunkcyjnym. Następnie zjechał jedną ręką na linie z dwudziestometrowego progu i przeszedł około 10 km, zanim spotkał turystów, którzy wezwali pomoc. Swoją walkę o życie opisał w książce „Between a Rock and a Hard Place", na podstawie której powstał film „127 godzin" (2010), sześciokrotnie nominowany do Oscarów.
-
#48 BohaterBettina Taxis
1965-1987
Studentka z Niemiec Zachodnich, jedyna ocalała z napaści na promie Viking Sally, jednej z najdłużej niewyjaśnionych zbrodni w historii Finlandii. Latem 1987 r. jako 22-latka podróżowała z plecakiem po krajach nordyckich ze swoim chłopakiem, 20-letnim Klausem Schelklem, i ich znajomym. W nocy z 27 na 28 lipca płynęli ze Sztokholmu do Turku; nie wykupili kabiny i oboje położyli się w śpiworach na otwartym górnym pokładzie. Nad ranem zostali zaatakowani we śnie i ciężko pobici po głowach narzędziem przypominającym młotek. Znalazła ich grupa duńskich skautów. Oboje przetransportowano śmigłowcem do szpitala w Turku: Schelkle zmarł, a Taxis, przywieziona w stanie krytycznym, przeżyła. Nie zachowała żadnych wspomnień z napaści, więc nie mogła pomóc w ustaleniu sprawcy. Po ponad trzech dekadach fińska prokuratura oskarżyła Duńczyka, który w 1987 r. był wśród skautów, lecz 30 czerwca 2021 r. sąd w Turku go uniewinnił. Sprawa pozostaje niewyjaśniona.
-
#48 BohaterKlaus Schelkle
1967-1987
20-letni student z Niemiec Zachodnich, ofiara jednej z najdłużej niewyjaśnionych zbrodni w historii Finlandii. Latem 1987 r. podróżował z plecakiem po krajach nordyckich razem ze swoją dziewczyną, 22-letnią Bettiną Taxis, i ich znajomym. W nocy z 27 na 28 lipca płynęli promem Viking Sally ze Sztokholmu do Turku; dla oszczędności nie wykupili kabiny i położyli się w śpiworach na otwartym górnym pokładzie. Około godz. 3.45 oboje zostali tam znalezieni przez grupę duńskich skautów, z ciężkimi obrażeniami głowy zadanymi we śnie narzędziem przypominającym młotek. Przetransportowano ich śmigłowcem do szpitala w Turku, gdzie stwierdzono zgon Schelklego. Bettina Taxis przeżyła, ale nie zachowała żadnych wspomnień z napaści. Mimo przesłuchania pasażerów sprawcy nie ustalono: brakowało pełnej listy podróżnych, śladów DNA i nagrań. Po nowych informacjach z 2016 r. fińska prokuratura oskarżyła Duńczyka, który w 1987 r. jako 18-letni skaut był wśród osób, które odnalazły ofiary. Proces odbył się w maju 2021 r. w Turku, a 30 czerwca 2021 r. sąd go uniewinnił. Zbrodnia pozostaje niewyjaśniona. Prom, na którym do niej doszło, pływał później jako Estonia i zatonął na Bałtyku w 1994 r.
-
#47 BohaterBetsy Aardsma
22-letnia studentka studiów magisterskich z anglistyki na Pennsylvania State University, zamordowana 28 listopada 1969 r. w uniwersyteckiej bibliotece Pattee Library. Ktoś zadał jej jedno pchnięcie nożem w klatkę piersiową, gdy stała między regałami z książkami. Miała na sobie czerwoną sukienkę, a krwotok był głównie wewnętrzny, więc osoby, które do niej podbiegły, sądziły, że zemdlała. Tuż po ataku spomiędzy regałów wyszli dwaj mężczyźni; jeden rzucił bibliotekarce, że dziewczynie trzeba pomóc, i obaj zniknęli. Że doszło do zabójstwa, okazało się dopiero w szpitalu, a do tego czasu miejsce zdarzenia zostało posprzątane i najważniejsze ślady przepadły. Mimo przesłuchania tysięcy osób i wytypowania kilku podejrzanych nikomu nie postawiono zarzutów. Zabójstwo Betsy Aardsma pozostaje jedną z najsłynniejszych nierozwiązanych zagadek w historii amerykańskich kampusów.
-
#46 BohaterStephen Jackley
Brytyjski student geografii i socjologii na Uniwersytecie w Worcester, który na przełomie 2007 i 2008 r. w pojedynkę dokonał dziesięciu napadów na banki, kasy budowlane i punkty bukmacherskie, głównie w południowo-zachodniej Anglii. Miał 21 lat i posługiwał się atrapami broni. Inspirował się postacią Robin Hooda: zrabowane pieniądze chciał przeznaczyć na pomoc ubogim, a część banknotów znaczył literami „RH". Jego przestępcza kariera skończyła się w maju 2008 r. w stanie Vermont w USA, gdzie został aresztowany przy próbie zakupu broni na fałszywy dokument; odbył za to 10 miesięcy w amerykańskich więzieniach. Po powrocie do Wielkiej Brytanii przyznał się do 18 zarzutów i w sierpniu 2009 r. został skazany na 13 lat więzienia. W 2012 r. zdiagnozowano u niego zespół Aspergera, a rok później sąd apelacyjny obniżył z tego powodu karę do 12 lat. Wyszedł na wolność w maju 2015 r. Opisał swoje losy w autobiografii „Just Sky", współtworzył wydawnictwo Arkbound i zaangażował się w działania na rzecz reformy więziennictwa.
-
#45 AntybohaterMaria Lewandowska
Poznanianka z zamożnego domu (ur. 1906), córka zasłużonego powstańca wielkopolskiego i posła Zenona Lewandowskiego, główna bohaterka tzw. afery anonsowej, która jesienią 1931 r. wstrząsnęła poznańskimi wyższymi sferami. We wrześniu i październiku rozesłała pisane na maszynie anonimy do kilkudziesięciu szanowanych obywateli, m.in. adwokatów, lekarzy, przemysłowców i księży. Podając się za dawną kochankę adresata, żądała pieniędzy za milczenie; odpowiedzi miały trafiać do redakcji gazety jako oferty na ogłoszenie o kupnie małego psa. Policjant w cywilu zatrzymał ją przy kawiarni „Wielkopolanka", gdy odebrała nadesłane listy. W śledztwie wielokrotnie zmieniała wersje i opowiadała o rzekomych szantażystach, a maszynę do pisania policja znalazła dopiero, gdy podczas rewizji przyniosła ją jej siostra. Proces, który ruszył 16 marca 1932 r., oblegały tłumy. 30 marca sąd skazał ją na rok więzienia, jednak po badaniach psychiatrycznych i apelacji nie trafiła za kraty i poniosła tylko koszty postępowania. Do historii przeszła jako jedna z najbardziej zuchwałych szantażystek dwudziestolecia międzywojennego.
-
#45 AntybohaterMatka Teresa z Kalkuty
Święta Kościoła katolickiego i laureatka Pokojowej Nagrody Nobla (1910–1997), której dzieło do dziś budzi poważne kontrowersje. Krytycy, od Christophera Hitchensa po autorów kanadyjskiego studium z 2013 r., zarzucają jej gloryfikowanie cierpienia zamiast jego łagodzenia. W domach dla umierających prowadzonych przez jej zgromadzenie brakowało wykwalifikowanego personelu, diagnostyki i silnych leków przeciwbólowych, co w 1994 r. opisał redaktor naczelny „The Lancet"; obrońcy przypominają, że w ówczesnych Indiach takie leki były niemal niedostępne, a jej domy przyjmowały tych, których nie chciały szpitale. Zgromadzenie otrzymało ogromne darowizny, lecz nigdy nie rozliczyło ich publicznie, co rodzi pytania, dlaczego warunki opieki pozostawały tak skromne. Najpoważniejszy udokumentowany epizod dotyczy 1,25 mln dolarów od Charlesa Keatinga, skazanego później za oszustwa: Matka Teresa poprosiła sąd o łagodność dla darczyńcy, a prośbę prokuratora o zwrot pieniędzy pozostawiła bez odpowiedzi. Wytyka się jej także przyjęcie odznaczenia od haitańskiego dyktatora Jean-Claude'a Duvaliera oraz nieprzejednany sprzeciw wobec aborcji, antykoncepcji i rozwodów.
-
#44 AntybohaterJames Holmes
Sprawca masakry w kinie w Aurorze w stanie Kolorado. 20 lipca 2012 r., jako 24-letni niedoszły doktor neurobiologii, który kilka tygodni wcześniej zaczął rezygnować ze studiów, wszedł na nocną premierę filmu „Mroczny Rycerz powstaje" w stroju taktycznym i masce przeciwgazowej. Rzucił w sali granaty z gazem, po czym otworzył ogień do widowni, zabijając 12 osób i raniąc 70. Zatrzymano go bez oporu przy jego samochodzie na parkingu za kinem. W jego mieszkaniu śledczy znaleźli rozbudowaną pułapkę z ładunków wybuchowych i zapalających, przygotowaną na wejście policji. W procesie w 2015 r. obrona powoływała się na schizofrenię i wnosiła o uznanie go za niepoczytalnego, jednak przysięgli uznali go za winnego. Nie byli jednomyślni co do kary śmierci, dlatego sąd wymierzył mu dwanaście kar dożywocia bez możliwości zwolnienia oraz dodatkowo 3318 lat więzienia.
-
#43 BohaterAnatol Lawina
1940–2006
Programista, działacz opozycji antykomunistycznej i urzędnik Najwyższej Izby Kontroli. Uczestnik wiecu na Uniwersytecie Warszawskim w marcu 1968 r., relegowany z uczelni. W latach 1977–1980 należał do kierownictwa Niezależnej Oficyny Wydawniczej NOW-a, od 1980 r. działał w „Solidarności" i przewodniczył stowarzyszeniu „Patronat", pomagającemu uwięzionym i ich rodzinom. Internowany od 13 grudnia 1981 do 23 grudnia 1982 r., w 1987 r. zatrzymany i ciężko pobity po demonstracji pierwszomajowej. W latach 1989–1994 kierował Zespołem Analiz Systemowych NIK, w którym pracował Michał Falzmann, inspektor, który wykrył nadużycia w Funduszu Obsługi Zadłużenia Zagranicznego (FOZZ). W 1991 r. zmarli zarówno Falzmann, jak i prezes NIK Walerian Pańko. Od 1994 r. Lawina pracował w Kancelarii Sejmu, a w latach 2003–2006 był jednym z głównych świadków w procesach związanych m.in. z aferą FOZZ. W tym okresie został kilkakrotnie pobity przez nieznanych sprawców; po napaści w styczniu 2005 r. nie odzyskał zdrowia. Pośmiertnie odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (2011) oraz Krzyżem Wolności i Solidarności (2020).
-
#43 AntybohaterAndrzej Szczerba-Bazaliński
Przedwojenny bandyta i recydywista, nazywany „Wampirem z Podhala", który na przełomie lat 20. i 30. XX wieku terroryzował pogranicze polsko-czechosłowackie. Po ośmiu latach więzienia odbudował bandę, a ponownie ujęty, uciekł z zakładu w Nowym Sączu przez otwór wydłubany w murze. W nocy z 22 na 23 listopada 1930 r. włamał się do chałupy na Zoniówce pod Zakopanem, gdzie siekierą zabił gospodynię Reginę Chyc-Mulik, jej wnuka i służącą, a potem podpalił dom. Ocalał tylko drugi z wnuków, który ranny wydostał się z ognia. Przez kolejne blisko trzy lata wymykał się obławom w Pieninach i Gorcach, stając się bohaterem prasowych doniesień i ludowych legend. Policja ujęła go w lipcu 1933 r. pod Mszaną Dolną, po miesięcznej obserwacji domu jego kochanki. W więzieniu próbował ucieczki i samobójstwa, a obrona bezskutecznie zabiegała o uznanie go za niepoczytalnego. W czerwcu 1934 r. sąd w Nowym Sączu skazał go na karę śmierci; powieszono go w grudniu tego samego roku.
-
#43 AntybohaterDariusz Przywieczerski
Biznesmen, wieloletni szef przedsiębiorstwa handlu zagranicznego „Universal", nazywany przez media „mózgiem" afery FOZZ. Na przełomie lat 80. i 90. XX wieku należał do najbardziej wpływowych ludzi polskiego biznesu i sam określał się mianem „Napoleona polskiego biznesu". W procesie w sprawie Funduszu Obsługi Zadłużenia Zagranicznego odpowiadał za przywłaszczenie ponad 1,5 mln dolarów na szkodę Funduszu. W marcu 2005 r. Sąd Okręgowy w Warszawie skazał go na 3,5 roku więzienia, ale na ogłoszenie wyroku już się nie stawił: zniknął i był poszukiwany listem gończym. Przez około dwanaście lat mieszkał w Stanach Zjednoczonych, gdzie zatrzymano go pod koniec października 2017 r. Po postępowaniu ekstradycyjnym przed sądem na Florydzie 8 września 2018 r. został przewieziony do Polski i osadzony w więzieniu. Jego sprawa stała się jednym z symboli nierozliczonych patologii transformacji ustrojowej.
-
#43 AntybohaterGrzegorz Żemek
1946–2021
Ekonomista, dyrektor generalny Funduszu Obsługi Zadłużenia Zagranicznego (FOZZ) i główny skazany w aferze uznawanej za największą aferę gospodarczą początków III RP. Kierował Funduszem w latach 1989–1990. FOZZ, powołany oficjalnie do obsługi zadłużenia zagranicznego, w praktyce prowadził poufny wykup polskiego długu na rynku wtórnym. Pod jego kierownictwem doszło do przywłaszczenia i niezgodnego z prawem rozdysponowania publicznych pieniędzy, które trafiały do prywatnych spółek i podmiotów zagranicznych; sądy oszacowały straty na co najmniej 134 mln zł. W procesie Żemek ujawnił, że był agentem wojskowych służb specjalnych PRL. W 2005 r. sąd pierwszej instancji skazał go na 9 lat więzienia i 720 tys. zł grzywny; po apelacji kara wyniosła prawomocnie 8 lat. Wraz z wyrokami w innych sprawach, m.in. o wyłudzanie kredytów, dało to karę łączną około 12 lat, która kończyła się w 2014 r. Pozostaje jedną z postaci symbolizujących patologie transformacji ustrojowej w Polsce.
-
#43 BohaterMichał Falzmann
1953–1991
Urzędnik państwowy, główny specjalista w Zespole Analiz Systemowych Najwyższej Izby Kontroli, który jako pierwszy trafił na ślad nadużyć w Funduszu Obsługi Zadłużenia Zagranicznego (FOZZ). Fundusz, powołany w 1989 r. do poufnego wykupu polskiego długu zagranicznego, okazał się źródłem jednej z największych afer finansowych początków III RP. Falzmann uczestniczył w kontroli NIK prowadzonej w FOZZ w pierwszej połowie 1991 r. W połowie lipca zażądał od Narodowego Banku Polskiego informacji o transakcjach na rachunkach Funduszu i tego samego dnia został odsunięty od sprawy. Zmarł nagle na zawał serca 18 lipca 1991 r., dzień po odsunięciu. Niespełna trzy miesiące później w wypadku samochodowym zginął prezes NIK Walerian Pańko. Zbieżność tych zdarzeń zrodziła podejrzenia, że nie były przypadkowe, jednak prokuratura nie stwierdziła udziału osób trzecich. Falzmann stał się symbolem urzędnika, który wbrew naciskom próbował wyjaśnić aferę; jego imieniem nazwano sympozja organizowane później pod auspicjami NIK.
-
#43 Stefan Ossowiecki
1877–1944
Inżynier chemik i najsłynniejszy polski jasnowidz okresu międzywojennego, którego rzekome zdolności badali uczeni z kilku krajów Europy, m.in. noblista Charles Richet. Zasłynął pokazami odczytywania treści zapieczętowanych listów i odnajdywania zaginionych przedmiotów; przypisywano mu także zdolność poruszania przedmiotów siłą woli. Cieszył się wielkim uznaniem w wyższych sferach II Rzeczypospolitej, a jego umiejętnościami interesował się sam Józef Piłsudski. Przed wybuchem wojny miał przewidzieć zarówno katastrofę Polski, jak i własną gwałtowną śmierć, mimo to nie opuścił Warszawy. Zginął w pierwszych dniach powstania warszawskiego, około 5 sierpnia 1944 r., rozstrzelany przez Niemców w masowej egzekucji w rejonie alei Szucha. Jego ciała nigdy nie odnaleziono.
-
#43 BohaterWalerian Pańko
1941–1991
Prawnik, profesor nauk prawnych Uniwersytetu Śląskiego, działacz opozycji demokratycznej w PRL i pierwszy prezes Najwyższej Izby Kontroli w III RP. W latach 1980–1981 doradzał „Solidarności" i rolniczej „Solidarności", m.in. podczas strajków chłopskich w Rzeszowie i Ustrzykach Dolnych; w stanie wojennym był internowany. Uczestniczył w obradach Okrągłego Stołu, a w 1989 r. został posłem na Sejm kontraktowy z listy Komitetu Obywatelskiego, gdzie kierował komisją samorządu terytorialnego. 23 maja 1991 r. Sejm wybrał go na prezesa NIK; za jego kadencji Izba kończyła kontrolę Funduszu Obsługi Zadłużenia Zagranicznego (FOZZ). Zginął 7 października 1991 r., w przeddzień 50. urodzin, w wypadku samochodowym na trasie Warszawa–Katowice, cztery dni przed planowanym przedstawieniem w Sejmie wyników tej kontroli. Śledztwo uznało za przyczynę błąd kierowcy rządowej lancii. Wątpliwości budziły jednak relacja żony Pańki, która mówiła o odgłosie wybuchu, oraz śmierć dwóch policjantów, którzy pierwsi dotarli na miejsce i pół roku później utonęli. Stąd teorie wiążące wypadek z aferą FOZZ, których oficjalne postępowanie nie potwierdziło.
-
#42 Antybohater„Józef Gębski”
XIX-wieczny przestępca o nieustalonej tożsamości, sprawca głośnego zabójstwa profesora Ludwika Zejsznera, jednego z najwybitniejszych polskich geologów. Pod nazwiskiem Józef Gębski zatrudnił się jako służący u 66-letniego uczonego w Krakowie. 3 stycznia 1871 r. zabił śpiącego profesora i splądrował jego mieszkanie przy ul. Brackiej. W śledztwie i podczas procesu, który ruszył jesienią 1871 r., wyszło na jaw, że od lat posługiwał się fałszywymi nazwiskami i zmyślonymi życiorysami. Policja rozesłała nawet jego fotografię do innych jednostek, co było wówczas nowością, ale prawdziwych personaliów nie udało się ustalić. W grudniu 1871 r. sąd skazał go na śmierć przez powieszenie; jego wspólnik Łempicki dostał rok ciężkiego więzienia. Cesarz Franciszek Józef skorzystał z prawa łaski i zamienił karę śmierci na dożywocie, co ogłoszono skazanemu 6 czerwca 1872 r.
-
#42 BohaterKatsuhisa Ezaki
1941
Japoński przedsiębiorca, wieloletni prezes koncernu cukierniczego Ezaki Glico, którego porwanie w 1984 r. zapoczątkowało jedną z najsłynniejszych niewyjaśnionych spraw kryminalnych w Japonii. Wieczorem 18 marca 1984 r. dwaj zamaskowani i uzbrojeni mężczyźni wtargnęli do jego domu w Nishinomiya, obezwładnili domowników i uprowadzili 42-letniego Ezakiego prosto z kąpieli. Za jego uwolnienie zażądali miliarda jenów i stu kilogramów złota. Okupu nie zapłacono: po trzech dniach prezes zdołał sam uciec z magazynu pod Osaką, w którym go przetrzymywano. Porwanie okazało się początkiem trwającej półtora roku kampanii szantażu. Sprawcy, podpisujący się jako „Potwór o 21 twarzach”, podpalili obiekty firmy, grozili zatruciem jej słodyczy cyjankiem i wysyłali do mediów listy drwiące z policji, a potem wzięli na cel kolejne koncerny spożywcze, m.in. Morinagę. Glico musiało wycofać produkty ze sklepów i poniosło ogromne straty. W sierpniu 1985 r. szantażyści ogłosili koniec akcji. Nikogo nie zatrzymano, a w 2000 r. sprawa uległa przedawnieniu. Ezaki kierował firmą jeszcze przez dziesięciolecia.
-
#42 AntybohaterLisooki mężczyzna
Niezidentyfikowany podejrzany w sprawie grupy przestępczej „Potwór o 21 Twarzach", która w latach 1984–1985 szantażowała japońskie koncerny spożywcze, m.in. Glico i Morinagę. Sprawcy porwali prezesa Glico, podpalali zakłady, podrzucali do sklepów słodycze zatrute cyjankiem, a do mediów i policji wysyłali drwiące listy. Mężczyznę o lisich oczach śledczy widzieli dwukrotnie w 1984 r. podczas prób przekazania okupu, ale go nie zatrzymali, licząc na ujęcie całej grupy. Zapamiętali skośne, „lisie" oczy, mocną budowę ciała i chłodne opanowanie; na tej podstawie powstał słynny portret pamięciowy. Jakiej roli pełnił w grupie, nie wiadomo. W sierpniu 1985 r., po kolejnej nieudanej zasadzce, komendant policji prefektury Shiga popełnił samobójstwo, a grupa wkrótce ogłosiła koniec działalności. Mimo ogromnego śledztwa nikogo nie zidentyfikowano, a ostatnie zarzuty przedawniły się w 2000 r.
-
#42 BohaterLudwik Zejszner
1805–1871
Geolog, mineralog i paleontolog, pionier kartografii geologicznej w Polsce oraz badań terenowych Tatr i Karpat. Dwukrotnie był profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego, pracował też w Warszawie. Opracował pierwszą szczegółową mapę geologiczną Tatr i opisał wiele nowych gatunków skamieniałości, a jako jeden z pierwszych upominał się o ochronę tatrzańskiej przyrody. Podczas wieloletnich wypraw dokumentował również kulturę ludową Podhala, zbierając pieśni, zwyczaje i podania góralskie. Jego dorobek przyniósł mu uznanie w całej Europie. Pracę przerwała tragiczna śmierć: 3 stycznia 1871 r. został zamordowany we śnie w swoim krakowskim mieszkaniu przez służącego, podającego się za Józefa Gębskiego, który następnie je splądrował.
-
#41 BohaterMarian Cynarski
Sędzia, działacz społeczny i polityk (1880–1927), w latach 1923–1927 prezydent Łodzi. Zasłużył się rozwojem miejskiej infrastruktury i kultury: za jego kadencji zainicjowano budowę Parku Ludowego na Zdrowiu, rozbudowywano placówki medyczne, powołano Miejską Galerię Sztuki i ustanowiono Nagrodę Literacką Miasta Łodzi. Pracował też jako nauczyciel, ucząc prawa i historii w łódzkim gimnazjum żeńskim. 14 kwietnia 1927 r., przed południem, został śmiertelnie ugodzony nożem na klatce schodowej domu przy ul. Andrzeja 4, w którym mieszkał. Zabójcą był Adam Walaszczyk, bezrobotny, któremu prezydent odmówił pracy; pomagał mu Kazimierz Rydzewski. Obu ujęto po kilku dniach. Walaszczyka stracono, a Rydzewski został skazany na dożywocie. Zabójstwo wstrząsnęło opinią publiczną, a pogrzeb prezydenta zgromadził tłumy łodzian.
-
#41 AntybohaterMenachem Bornsztajn (Ślepy Maks)
Legendarny król łódzkiego półświatka (1890–1960), jeden z najsłynniejszych gangsterów II Rzeczypospolitej. Wychowany w biedzie na łódzkich Bałutach. W dwudziestoleciu międzywojennym podporządkował sobie przestępczy świat dzielnicy, czerpiąc zyski z wymuszeń i haraczy. W 1931 r. założył legalne Biuro Próśb i Podań „Obrona", które za opłatą odzyskiwało długi i rozstrzygało spory, zastępując sądy tym, którzy do sądów iść nie chcieli. 19 września 1929 r. zastrzelił w kłótni rywala, Srula Kalmę Balbermana; sąd uniewinnił go, uznając obronę konieczną. Do więzienia trafił dopiero w 1935 r., skazany na 3,5 roku za wymuszenia, groźby i pobicia. Mimo brutalnych metod cieszył się w Łodzi posłuchem i sławą lokalnego „Janosika": wspierał ubogich, m.in. przez założone przez siebie stowarzyszenie „Bratnia Pomoc", i pilnował porządku w swojej dzielnicy.
-
#40 BohaterIga Korczyńska
Warszawska tancerka (właściwie Jadwiga Wielgus-Korczyńska), wschodząca gwiazda przedwojennych teatrzyków rewiowych. Wykształcona w balecie, jako szesnastolatka przeszła do teatrów wodewilowych, dzięki czemu utrzymywała matkę i rodzeństwo. Jej karierę przerwał związek z Zachariaszem Drożyńskim, byłym studentem prawa, który wymuszał od niej pieniądze i biżuterię, bił ją i groził jej śmiercią. Gdy postanowiła odejść, 6 sierpnia 1931 r. przyszedł tuż przed spektaklem do garderoby teatrzyku „Ananas" na rogu Marszałkowskiej i Złotej i dwukrotnie strzelił jej w pierś. Dwudziestoletnia artystka zmarła kilka godzin później w szpitalu. Zbrodnia wstrząsnęła opinią publiczną, a proces zabójcy w 1932 r. należał do najgłośniejszych w międzywojennej Polsce. Sąd uznał, że Drożyński działał w stanie silnego wzburzenia, i skazał go na 6 lat więzienia; łagodność tego wyroku wywołała oburzenie.
-
#40 BohaterOcey Snead
Młoda Amerykanka, której śmierć stała się początkiem jednej z najgłośniejszych i najbardziej makabrycznych spraw kryminalnych w historii stanu New Jersey. 29 listopada 1909 r. 24-letnią, skrajnie wychudzoną Ocey znaleziono utopioną w wannie w niemal pustym domu w East Orange; do jej ubrania przypięty był list samobójczy. Śledztwo szybko skierowało się przeciwko jej matce i dwóm ciotkom, siostrom Wardlaw, które prasa nazwała „siostrami w czerni", bo zawsze nosiły czarne suknie i welony. Ustalono, że przez długi czas głodziły Ocey i podawały jej środki odurzające, licząc na pieniądze z polis wystawionych na jej życie. Jedna z ciotek zagłodziła się w areszcie przed procesem, matka przyznała się do spowodowania śmierci córki i zmarła po kilku latach w zakładzie zamkniętym, a druga ciotka wyszła na wolność. Sprawa pozostaje klasycznym przykładem ponurej historii kryminalnej początków XX wieku.
-
#40 AntybohaterZachariasz Drożyński
Były student prawa, relegowany z Uniwersytetu Warszawskiego, i zabójca tancerki Igi Korczyńskiej, bohater jednego z najgłośniejszych procesów II Rzeczypospolitej. Przez kilka lat był związany z młodszą o pięć lat artystką wodewilową, od której wymuszał pieniądze i biżuterię i którą bił; koleżanki widywały ją na próbach z posiniaczoną twarzą. Gdy postanowiła od niego odejść, 6 sierpnia 1931 r. przyszedł do garderoby teatrzyku „Ananas" na rogu Marszałkowskiej i Złotej w Warszawie i dwukrotnie strzelił jej w pierś, po czym nieudolnie próbował się zastrzelić. Dwudziestoletnia Korczyńska zmarła kilka godzin później w szpitalu. W czterodniowym procesie w 1932 r. obrona przekonywała, że była to zbrodnia z miłości, popełniona w uniesieniu. Sąd przyjął, że Drożyński działał w stanie silnego wzburzenia, i skazał go na 6 lat więzienia, co wielu uznało za wyrok rażąco łagodny. Po odbyciu kary pracował jako kasjer w jednym z warszawskich teatrów.
-
#39 BohaterKazimierz Tarwid
1909–1988
Ekolog i zoolog, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, uznawany za jednego z twórców polskiej szkoły ekologicznej; założył m.in. Zakład Ekologii PAN i czasopismo „Ekologia Polska". W czasie okupacji kierował warszawskim Muzeum Zoologicznym i był związany z konspiracją AK. W połowie lat 50. znalazł się w centrum najgłośniejszego procesu poszlakowego PRL. 21 stycznia 1955 r. jego 26-letnia żona Teresa zmarła w ich mieszkaniu przy Nowym Świecie w Warszawie, otruta cyjankiem potasu, który wcześniej sama przyniosła do domu na jego prośbę. Tarwida oskarżono o zabójstwo i upozorowanie samobójstwa, a jako motyw wskazano jego romans. W 1957 r. został skazany na 15 lat więzienia, a po uchyleniu wyroku, w 1958 r., na dożywocie. W 1960 r. Sąd Najwyższy ostatecznie go uniewinnił, uznając, że dowody są niewystarczające, a samobójstwa żony nie można wykluczyć. Wrócił do pracy naukowej, lecz podejrzenia ciągnęły się za nim do końca życia.
-
#37 David Toschi
1931–2018
Inspektor wydziału zabójstw policji w San Francisco, najbardziej znany jako główny śledczy w sprawie seryjnego mordercy Zodiaka. Sprawę objął po zabójstwie taksówkarza Paula Stine'a 11 października 1969 r. i na lata stał się publiczną twarzą bezskutecznego pościgu za sprawcą. Zasłynął charakterystycznym stylem: nosił muszki i kaburę podramienną zawieszoną kolbą w dół. Steve McQueen skopiował ją dla postaci Franka Bullitta, a Toschi był też jedną z inspiracji dla „Brudnego Harry'ego" granego przez Clinta Eastwooda. W 1978 r. odsunięto go od śledztwa, gdy wyszło na jaw, że pod zmyślonymi nazwiskami wysyłał do gazety listy chwalące jego własną pracę; z podejrzenia o sfałszowanie listu Zodiaka został oczyszczony. Do końca życia wracał do tej sprawy i żałował, że nikomu nie udowodniono winy; za najbardziej prawdopodobnego sprawcę uważał Arthura Leigh Allena. W filmie Davida Finchera „Zodiak" (2007) zagrał go Mark Ruffalo.
-
#37 BohaterMarianna Gałuszka
1911–1955
Marianna Gałuszka (Maria Gałuszkowa) była krakowską handlarką, której śmierć dała początek głośnej sprawie kryminalnej lat 50. Miała 44 lata, prowadziła kiosk z papierosami przy Rynku Głównym, a spod lady handlowała walutą i towarami luksusowymi. Schorowana i samotna, obdarzyła zaufaniem młodszego od siebie Stanisława Wójcika, studenta medycyny pozującego na lekarza, który chętnie korzystał z jej pieniędzy. Zaginęła w sierpniu 1955 roku. 30 sierpnia w pociągu z Krakowa do Gdyni znaleziono ludzkie nogi, a 10 września we Wrocławiu otwarto nadany jako bagaż wiklinowy kosz z resztą ciała; głowy nigdy nie odnaleziono. Tożsamość ofiary ustalono dopiero po około roku, po tym jak śledztwo zeszło najpierw na fałszywy trop. Wójcik został aresztowany i stanął przed sądem.
-
#37 BohaterPaul Stine
1940–1969
29-letni taksówkarz z San Francisco i doktorant na San Francisco State College, ostatnia ofiara, którą z pewnością przypisuje się seryjnemu mordercy Zodiakowi. Wieczorem 11 października 1969 r. zabrał w centrum miasta pasażera, który zamówił kurs do zamożnej dzielnicy Presidio Heights. Przy skrzyżowaniu ulic Washington i Cherry pasażer strzelił mu z bliska w głowę, po czym zabrał portfel i kluczyki oraz oderwał fragment jego zakrwawionej koszuli. Zdarzenie widziało z okna naprzeciwko troje nastolatków, którzy natychmiast zawiadomili policję. Dyspozytor błędnie podał jednak, że poszukiwany jest czarnoskóry mężczyzna, i patrol minął białego przechodnia odpowiadającego rysopisowi sprawcy. Trzy dni później do redakcji „San Francisco Chronicle" dotarł list Zodiaka z kawałkiem koszuli Stine'a, który potwierdził, kto stoi za zabójstwem, i wstrząsnął miastem. Śledztwo objął inspektor David Toschi.
-
#37 AntybohaterStanisław Wójcik
1924–1980
Oszust i sprawca głośnego zabójstwa w Krakowie. Miał średnie wykształcenie i nigdy nie studiował, a mimo to przez lata podawał się za lekarza: posługiwał się własną pieczątką, przyjmował pacjentki jako „specjalista chorób kobiecych" i obracał się w krakowskim środowisku lekarskim. Jego ofiarą stała się schorowana 44-letnia handlarka Marianna Gałuszka, którą „leczył" i od której pożyczył znaczną sumę; o zwrot długu wytoczyła mu sprawę w sądzie. Pod koniec sierpnia 1955 r. zamordował ją i rozczłonkował ciało, którego części odnaleziono w pociągu w Gdyni i w przesyłce bagażowej we Wrocławiu. Tożsamość ofiary ustalono po ponad roku, a Wójcika aresztowano w grudniu 1957 r. Przyznał się do udawania lekarza, ale nie do zabójstwa. W procesie poszlakowym został skazany na dożywocie; po ponownym rozpoznaniu sprawy 19 grudnia 1960 r. sąd wymierzył mu tę samą karę.
-
#35 Antybohater„Zodiac Killer”
Niezidentyfikowany do dziś seryjny morderca, znany jako Zodiak, który od grudnia 1968 do października 1969 r. terroryzował rejon Zatoki San Francisco w północnej Kalifornii. Napadł na trzy pary w ustronnych miejscach i zastrzelił taksówkarza; zabił pięć osób, a dwie kolejne przeżyły jego ataki. Przydomek nadał sobie sam w listach do gazet, do których dołączał zaszyfrowane wiadomości, a po ostatnim zabójstwie także kawałki zakrwawionej koszuli ofiary. Groził m.in. ostrzelaniem autobusu szkolnego. Korespondencję prowadził do 1974 r. i przypisywał sobie w niej aż 37 ofiar, drwiąc z policji i opinii publicznej. Jeden z jego szyfrów złamano w 1969 r., inny dopiero w 2020 r.; żaden nie zdradził jego tożsamości. Śledztwo, jedno z najdłuższych i najbardziej złożonych w historii amerykańskiej policji, nigdy nie zostało zamknięte, a sprawa do dziś przyciąga rzesze detektywów amatorów.
-
#36 BohaterBryan Hartnell
1949
Amerykański prawnik, jedna z dwóch osób, które przeżyły atak seryjnego mordercy Zodiaka. Późnym popołudniem 27 września 1969 r., jako 20-letni student Pacific Union College, wypoczywał nad jeziorem Berryessa w Kalifornii ze znajomą, Cecelią Shepard. Zamaskowany napastnik w czarnym kapturze, z symbolem przekreślonego okręgu na piersi, sterroryzował ich bronią i skrępował sznurem, po czym zaatakował nożem. Hartnell otrzymał sześć ciosów w plecy i przeżył; Shepard, ugodzona dziesięć razy, zmarła w szpitalu dwa dni później. Jego szczegółowe zeznania o stroju, posturze i zachowaniu napastnika, z którym przed atakiem przez kilka minut rozmawiał, stały się jednym z najważniejszych źródeł wiedzy dla śledczych. W kolejnych dekadach został adwokatem w południowej Kalifornii.
-
#36 BohaterCecelia Shepard
1947–1969
22-letnia Amerykanka, ofiara seryjnego mordercy Zodiaka. Późnym popołudniem 27 września 1969 r. wypoczywała nad jeziorem Berryessa w hrabstwie Napa z Bryanem Hartnellem, znajomym z czasów studiów w Pacific Union College. Zaskoczył ich uzbrojony mężczyzna w czarnym kapturze, z symbolem przekreślonego okręgu na piersi. Skrępował oboje sznurem, po czym zaatakował nożem: Shepard zadał dziesięć ran, Hartnellowi sześć. Następnie wypisał na drzwiach samochodu Hartnella daty swoich wcześniejszych zbrodni i sam zawiadomił telefonicznie policję. Mimo ciężkich obrażeń Shepard zdążyła opisać napastnika, zanim straciła przytomność. Zmarła dwa dni później w szpitalu w Napa. Hartnell przeżył, a relacje obojga stały się jednym z najważniejszych materiałów w śledztwie.
-
#35 BohaterBetty Lou Jensen
1952–1968
16-letnia uczennica Hogan High School w Vallejo w Kalifornii, która wraz z 17-letnim Davidem Faradayem została pierwszą ofiarą seryjnego mordercy Zodiaka. Wieczorem 20 grudnia 1968 r. wybrali się na swoją pierwszą randkę i zatrzymali samochód na zatoczce przy Lake Herman Road, odludnej drodze między Vallejo a Benicią. Według ustaleń śledczych sprawca oddał strzały w auto, by zmusić ich do wyjścia. Faraday został postrzelony w głowę i zmarł w drodze do szpitala. Jensen próbowała uciekać, ale napastnik trafił ją pięć razy w plecy; zginęła na miejscu, kilka metrów od samochodu. Zbrodnia wstrząsnęła okolicą i otworzyła serię ataków Zodiaka w rejonie Zatoki San Francisco, która do dziś pozostaje jedną z najsłynniejszych nierozwiązanych spraw kryminalnych w Stanach Zjednoczonych.
-
#35 BohaterDarlene Ferrin
1947–1969
22-letnia kelnerka z Vallejo w Kalifornii, żona i matka małej córki, ofiara seryjnego mordercy Zodiaka. Tuż przed północą 4 lipca 1969 r. siedziała w samochodzie na parkingu parku Blue Rock Springs ze znajomym, 19-letnim Michaelem Mageau. Obok zatrzymało się inne auto; kierowca podszedł do nich z latarką i z bliska otworzył ogień z pistoletu. Ferrin została trafiona kilkakrotnie i zmarła wkrótce po przewiezieniu do szpitala. Mageau przeżył mimo ciężkich ran i podał policji rysopis napastnika. Około 40 minut po ataku sprawca zadzwonił z budki telefonicznej na policję w Vallejo i przyznał się zarówno do tej napaści, jak i do zabójstwa Davida Faradaya i Betty Lou Jensen z grudnia 1968 r. Wokół Ferrin narosło wiele spekulacji, że mogła znać swojego zabójcę, jednak śledczy nigdy tego nie potwierdzili.
-
#35 BohaterDavid Faraday
1950–1968
17-letni uczeń Vallejo High School w Kalifornii, który wraz z 16-letnią Betty Lou Jensen został pierwszą ofiarą seryjnego mordercy Zodiaka. Wieczorem 20 grudnia 1968 r. wybrali się na swoją pierwszą randkę i zatrzymali samochód na ustronnej zatoczce przy Lake Herman Road, między Vallejo a Benicią. Według ustaleń śledczych napastnik oddał strzały w auto, by zmusić ich do wyjścia, a gdy Faraday wysiadał, strzelił mu z bliska w głowę. Jensen zginęła podczas próby ucieczki, kilka metrów od samochodu. Faraday jeszcze żył, gdy go znaleziono, ale zmarł w drodze do szpitala. To podwójne zabójstwo otworzyło serię ataków Zodiaka w rejonie Zatoki San Francisco i jedną z najsłynniejszych nierozwiązanych spraw kryminalnych w Stanach Zjednoczonych.
-
#35 BohaterMichael Mageau
1950
Amerykanin, jedna z dwóch osób, które przeżyły atak seryjnego mordercy Zodiaka. Tuż przed północą 4 lipca 1969 r., jako 19-latek, siedział z Darlene Ferrin w samochodzie na parkingu parku Blue Rock Springs w Vallejo, gdy nieznany mężczyzna podszedł do auta i ostrzelał ich z bliska. Ferrin zmarła, a Mageau, trafiony w twarz, szyję, klatkę piersiową i nogę, przeżył. Jego zeznania dały policji pierwszy rysopis napastnika. W 1991 r., 22 lata po ataku, wskazał na okazanych mu zdjęciach Arthura Leigh Allena, głównego podejrzanego w sprawie; wartość tego rozpoznania pozostaje sporna, bo sprawcę widział krótko i w ciemności. Napaść odcisnęła się na całym jego późniejszym życiu, a on sam pozostał jednym z kluczowych świadków w nierozwiązanej do dziś sprawie.
-
#34 BohaterCheri Jo Bates
1948–1966
18-letnia studentka Riverside City College w Kalifornii, której zabójstwo stało się jedną z najsłynniejszych nierozwiązanych spraw kryminalnych w tym stanie. Wieczorem 30 października 1966 r. pojechała do uczelnianej biblioteki. Następnego dnia rano jej ciało, ze śladami pobicia oraz licznymi ranami kłutymi i ciętymi, znaleziono na podjeździe między pustymi domami przy kampusie. Śledczy ustalili, że sprawca unieruchomił jej samochód, wyciągając przewód z rozdzielacza zapłonu, a potem najpewniej zaoferował pomoc i odprowadził ją w ustronne miejsce. W kolejnych miesiącach policja i miejscowa gazeta otrzymały anonimowe listy przypisywane zabójcy, w tym maszynopis z opisem zbrodni. W 1971 r. Zodiak napisał w jednym z listów o swojej „aktywności w Riverside", co na dziesięciolecia powiązało obie sprawy. Policja w Riverside odrzuca ten związek: w 2021 r. ogłosiła, że odręczny list z 1967 r. był mistyfikacją, a jego autor nie miał nic wspólnego ani z Zodiakiem, ani z zabójstwem. Sprawcy do dziś nie ustalono.
-
#34 BohaterDagny Przybyszewska
1867–1901
Norweska pisarka i tłumaczka, jedna z najsłynniejszych muz europejskiej bohemy przełomu XIX i XX wieku. W Berlinie fascynowała najwybitniejszych twórców epoki, m.in. Augusta Strindberga i Edvarda Muncha, który namalował jej portret i miał nadawać jej rysy postaciom z innych obrazów. W 1893 r. poślubiła Stanisława Przybyszewskiego i wraz z nim stała się ikoną środowiska Młodej Polski oraz bywalczynią krakowskich salonów literackich. Sama pisała dramaty, poematy prozą i opowiadania, pełne psychologicznej wnikliwości i dekadenckiego klimatu. Jej burzliwe życie zakończyło się tragicznie: 5 czerwca 1901 r., w wieku 33 lat, została zastrzelona w pokoju hotelowym w Tyflisie (dzisiejszym Tbilisi) przez Władysława Emeryka, młodego wielbiciela jej męża, który zaraz potem odebrał sobie życie.
-
#34 BohaterStanisław Przybyszewski
1868–1927
Pisarz, dramaturg i poeta, jeden z czołowych teoretyków Młodej Polski i europejskiego modernizmu. Międzynarodowy rozgłos zdobył w Berlinie jako charyzmatyczny przywódca cyganerii artystycznej, głoszący hasło „sztuka dla sztuki" i koncepcję „nagiej duszy", ukrytej pod powierzchnią konwencjonalnej moralności. Tworzył po niemiecku i po polsku; jego skandalizujące powieści, dramaty i poematy prozą wywarły duży wpływ na ekspresjonizm. Słynął z burzliwego stylu życia i skandali obyczajowych, a jego życie prywatne naznaczyły tragedie: samobójstwo wcześniejszej partnerki Marty Foerder w 1896 r. i śmierć żony, Dagny Juel, zastrzelonej w 1901 r. w Tyflisie przez Władysława Emeryka. W 1905 r. poślubił Jadwigę Kasprowiczową, z którą był związany od kilku lat. W niepodległej Polsce pracował jako urzędnik państwowy, m.in. w Gdańsku i w Kancelarii Cywilnej Prezydenta RP.
-
#34 AntybohaterWładysław Emeryk
Syn zamożnego właściciela kopalni na Kaukazie, młody wielbiciel i mecenas Stanisława Przybyszewskiego. Wiosną 1901 r. wyjechał z jego żoną, norweską pisarką Dagny Juel, i jej kilkuletnim synem do Tyflisu (dzisiejszego Tbilisi); Przybyszewski miał wkrótce dołączyć, ale nie przyjechał. Po kilku tygodniach, 5 czerwca 1901 r., Emeryk zastrzelił 33-letnią Dagny w pokoju hotelowym, po czym odebrał sobie życie. W listach pożegnalnych przedstawiał swój czyn jako spełniony dla jej dobra i pisał o niej z uwielbieniem, jednak jego prawdziwe motywy pozostają niejasne. Dramatyczny finał tej historii wstrząsnął ówczesnym środowiskiem artystycznym i na trwałe wszedł do legendy młodopolskiej bohemy.
-
#32 Antybohater„Axeman”
Niezidentyfikowany seryjny morderca, nazywany Axemanem lub Siekiernikiem z Nowego Orleanu, który od maja 1918 do października 1919 r. terroryzował to miasto i sąsiednie miejscowości w Luizjanie. Zakradał się nocą do domów, wycinając dłutem panel w drzwiach, i atakował śpiących narzędziami znalezionymi na miejscu, najczęściej siekierą należącą do ofiar. Napadał głównie na włoskich imigrantów prowadzących sklepy spożywcze, co zrodziło teorie o porachunkach mafijnych lub motywie ksenofobicznym. Do historii popkultury przeszedł za sprawą przypisywanego mu listu, opublikowanego w prasie w marcu 1919 r.: autor zapowiadał kolejne zabójstwo w nocy z 18 na 19 marca i obiecywał oszczędzić domy, w których będzie grał jazz. Tamtej nocy miasto wypełniło się muzyką i nikt nie zginął. Sprawcy przypisuje się zwykle sześć zabójstw i zranienie sześciu kolejnych osób. Jego tożsamości nigdy nie ustalono, a ataki ustały równie nagle, jak się zaczęły.
-
#31b AntybohaterSzamil Basajew
1965–2006
Przywódca czeczeńskich rebeliantów, organizator najkrwawszych zamachów terrorystycznych w historii współczesnej Rosji. Rozgłos zdobył w czerwcu 1995 r., gdy podczas pierwszej wojny czeczeńskiej jego oddział zajął szpital w Budionnowsku i wziął ponad tysiąc zakładników; zginęło wtedy ponad sto osób, a Basajew wymusił na Moskwie rozmowy pokojowe i bezpiecznie wrócił do Czeczenii. Po wojnie był krótko premierem nieuznawanej republiki, a w 1999 r. poprowadził rajd na Dagestan, który stał się pretekstem do drugiej wojny czeczeńskiej. W kolejnych latach przyznawał się do coraz brutalniejszych ataków na cywilów, w tym do zajęcia moskiewskiego teatru na Dubrowce w 2002 r. Najstraszniejszym z nich był atak na szkołę w Biesłanie w Osetii Północnej. 1 września 2004 r. wysłany przez niego oddział wziął tam ponad 1100 zakładników, głównie dzieci, ich rodziców i nauczycieli, i przez trzy dni przetrzymywał ich bez wody w zaminowanej sali gimnastycznej. Chaotyczny szturm z 3 września zakończył się śmiercią ponad 330 osób, w tym 186 dzieci. Basajew publicznie wziął na siebie odpowiedzialność za zamach, winą za ofiary obarczając rosyjskie władze. Zginął 10 lipca 2006 r. w wybuchu w Inguszetii; rosyjskie służby ogłosiły, że była to ich operacja specjalna.
-
#31a AntybohaterBonnie Parker
Amerykańska przestępczyni i autorka wierszy (1910–1934), która wraz z partnerem, Clyde'em Barrowem, stała się ikoną „ery wrogów publicznych" lat 30. Wbrew późniejszej legendzie rzadko, jeśli w ogóle, brała udział w strzelaninach; towarzyszyła gangowi w napadach i ucieczkach, a w swoich wierszach, takich jak „The Trail's End", podtrzymywała romantyczny mit pary wyjętej spod prawa. Jej wizerunek z cygarem w ustach i pistoletem w dłoni, pozowany dla żartu i znaleziony przez policję w 1933 r. na kliszach porzuconych w kryjówce gangu, błyskawicznie obiegł prasę i ugruntował obraz bezwzględnej gangsterki. 23 maja 1934 r. samochód pary został ostrzelany w policyjnej zasadzce na drodze w Luizjanie. 23-letnia Bonnie zginęła na miejscu, trafiona ponad dwudziestoma kulami.
-
#31a AntybohaterClyde Barrow
1909–1934
Amerykański przestępca, przywódca gangu Barrowa, który w latach 1932–1934, w czasie Wielkiego Kryzysu, terroryzował środkowe stany USA. Wraz z partnerką, Bonnie Parker, napadał głównie na małe sklepy i stacje benzynowe, rzadziej na banki; gangowi przypisuje się zabicie co najmniej dziewięciu funkcjonariuszy i kilku cywilów. Jego brutalność i nienawiść do wymiaru sprawiedliwości ukształtował pobyt w teksańskim więzieniu Eastham, gdzie padł ofiarą przemocy fizycznej i seksualnej. W styczniu 1934 r. zorganizował zbrojne odbicie więźniów z tego zakładu, po którym władze Teksasu wynajęły do pościgu byłego kapitana Strażników Teksasu Franka Hamera. 23 maja 1934 r. grupa Hamera zastrzeliła Barrowa i Parker w zasadzce na drodze w Luizjanie. Miał 25 lat.
-
#30 BohaterRodney Marks
Australijski astrofizyk, którego zagadkowa śmierć na biegunie południowym bywa nazywana pierwszą możliwą sprawą o zabójstwo na Antarktydzie. Podczas zimy polarnej 2000 r. pracował na amerykańskiej stacji Amundsen-Scott, obsługując teleskop submilimetrowy AST/RO. W maju nagle zachorował: tracił wzrok i wymiotował krwią. Mimo opieki lekarza stacji zmarł 12 maja, po około półtorej doby; ewakuacja z odciętej od świata bazy nie była możliwa. Dopiero po zakończeniu zimy ciało przewieziono do Nowej Zelandii, gdzie sekcja wykazała ostre zatrucie metanolem. Śledztwo utrudniały brak dostępu do miejsca zdarzenia, niejasna jurysdykcja i ograniczona współpraca strony amerykańskiej; na pytania policji odpowiedziała tylko część z 49 pozostałych członków załogi. Nowozelandzki koroner nie zdołał ustalić, czy Marks wypił metanol przypadkiem, czy ktoś mu go podał. Samobójstwo uznano za mało prawdopodobne.
-
#29 BohaterPaul McCartney
Współzałożyciel i basista The Beatles, jeden z najważniejszych i najbardziej utytułowanych muzyków w historii muzyki rozrywkowej. Mimo ogromnego dorobku jego postać od końca lat 60. wiąże się z jedną z najsłynniejszych miejskich legend popkultury, teorią „Paul is dead". Głosi ona, że prawdziwy McCartney zginął w listopadzie 1966 r. w wypadku samochodowym, a zespół potajemnie zastąpił go sobowtórem, zwycięzcą konkursu na jego naśladowcę. Plotka wybuchła jesienią 1969 r. w USA: opisała ją studencka gazeta w Iowa, rozgłosiła audycja radiowa w Detroit, a kanon „dowodów" stworzył student Fred LaBour w satyrycznej recenzji płyty „Abbey Road", w której wymyślił też nazwisko rzekomego sobowtóra, Williama Campbella. Zwolennicy teorii do dziś doszukują się wskazówek na okładkach płyt, takich jak bose stopy Paula na „Abbey Road", i w nagraniach odtwarzanych wspak. Sam McCartney zdementował pogłoski już w listopadzie 1969 r. w wywiadzie dla magazynu „Life" i od tamtej pory odnosi się do nich z humorem.
-
#28 BohaterGareth Williams
Walijski matematyk i specjalista od szyfrów, pracownik brytyjskiej agencji wywiadu elektronicznego GCHQ, oddelegowany do wywiadu MI6. 23 sierpnia 2010 r. jego ciało znaleziono w służbowym mieszkaniu w londyńskiej dzielnicy Pimlico: leżało w zapiętej na kłódkę torbie sportowej, ustawionej w pustej wannie. Kluczyki znajdowały się wewnątrz torby, pod ciałem, a na kłódce i krawędzi wanny nie było jego odcisków palców; nie znaleziono też przekonujących śladów innych osób. Miał 31 lat. Przyczyny zgonu nie udało się ustalić. Koroner uznała w 2012 r., że śmierć była nienaturalna i prawdopodobnie spowodowana czynem przestępczym, a za najbardziej prawdopodobne przyjęła uduszenie lub otrucie. Londyńska policja po kolejnym dochodzeniu ogłosiła jednak w 2013 r., że bardziej prawdopodobny był wypadek bez udziału osób trzecich. Rodzina i wielu komentatorów nie przyjęło tej wersji, a sprawa pozostaje jedną z najbardziej zagadkowych w historii brytyjskich służb specjalnych.
-
#26 BohaterPaul Ingram
Zastępca szeryfa hrabstwa Thurston w stanie Waszyngton, centralna postać jednej z najsłynniejszych spraw związanych z tzw. paniką satanistyczną końca lat 80. W 1988 r. dwie córki oskarżyły go o wieloletnie wykorzystywanie seksualne, a z czasem także o udział w satanistycznych rytuałach z ofiarami z ludzi. Ingram początkowo niczego nie pamiętał, ale pod wpływem długich przesłuchań, presji i technik wyobrażeniowych zaczął przyznawać się do coraz bardziej nieprawdopodobnych czynów, przywołując rzekomo „stłumione wspomnienia". Socjolog Richard Ofshe, zaproszony jako ekspert, podsunął mu zmyślony zarzut, do którego Ingram po kilku dniach również szczegółowo się przyznał. Eksperyment stał się głośnym dowodem na to, jak powstają fałszywe wspomnienia u osoby wyjątkowo podatnej na sugestię. Na rytualne zbrodnie nie znaleziono żadnych dowodów, jednak Ingram przyznał się przed sądem do gwałtów i w 1990 r. został skazany na 20 lat. Późniejsze próby wycofania przyznania się do winy sądy odrzuciły. Wyszedł na wolność w 2003 r., po ponad 14 latach.
-
#26 Stanisław Wawrzecki
Urzędnik handlu, dyrektor przedsiębiorstwa Miejski Handel Mięsem Warszawa-Praga, główny oskarżony w tzw. aferze mięsnej, jednym z najgłośniejszych procesów gospodarczych w historii PRL. Zarzucono mu przyjmowanie łapówek od kierowników sklepów w zamian za przydziały deficytowego towaru oraz udział w zorganizowanym systemie kradzieży i nielegalnego handlu mięsem. Proces, toczący się od listopada 1964 r. w trybie doraźnym, miał charakter pokazowy i odpowiadał na polityczne zapotrzebowanie ekipy Władysława Gomułki; od wyroku nie przysługiwało odwołanie. 2 lutego 1965 r. Wawrzecki został skazany na karę śmierci, a 19 marca 1965 r. powieszony. Był jedyną osobą straconą w powojennej Polsce za przestępstwo gospodarcze. W 2004 r. Sąd Najwyższy po kasacji Rzecznika Praw Obywatelskich uchylił wyrok, uznając, że zapadł z rażącym naruszeniem prawa.
-
#25 AntybohaterAndrzej Pietrzak
Przestępca i wielokrotny zabójca z Łodzi, który w 1976 r. zamordował na tle rabunkowym trzy kobiety. Z zawodu kierowca, w 1975 r. został aresztowany za serię włamań do mieszkań lekarzy, ale uciekł z obserwacji psychiatrycznej i ukrywał się przez blisko rok. 9 sierpnia 1976 r. udusił przy ul. Czahary kobietę handlującą wódką. 20 września wszedł do mieszkania małżeństwa lekarzy przy ul. Bednarskiej, wskazanego mu przez znajomą, i udusił sznurkiem dwie zastane tam kobiety: 64-letnią gosposię oraz matkę lekarki. Zrabował pieniądze, walutę i biżuterię. Zgubił go przedarty banknot studolarowy: właściciel wcześniej skleił go taśmą i zapisał numer, a gdy Pietrzak sprzedał dolary przez pośrednika, milicja rozpoznała banknot i dotarła do sprawcy. Zatrzymany w październiku 1976 r., w śledztwie przyznał się do zabójstw, przed sądem już tylko do kradzieży. Sąd Wojewódzki w Łodzi, przed którym proces ruszył 18 stycznia 1977 r., skazał go na karę śmierci. Wyrok wykonano 6 lutego 1978 r.
-
#25 AntybohaterJohn Darwin
Brytyjski nauczyciel i były strażnik więzienny, bohater zuchwałego oszustwa, nazwany przez media „człowiekiem z kajaka". W marcu 2002 r. upozorował własną śmierć podczas wyprawy kajakiem po Morzu Północnym u wybrzeży Seaton Carew, by wraz z żoną Anne wyłudzić setki tysięcy funtów z polis na życie i świadczeń i spłacić przytłaczające długi. Przez kolejne lata ukrywał się w sąsiednim budynku, połączonym z rodzinnym domem ukrytym przejściem przez szafę, i podróżował na fałszywych dokumentach. Jego żona odgrywała w tym czasie rolę wdowy w żałobie, oszukując nawet własnych synów. Mistyfikacja upadła w grudniu 2007 r., gdy Darwin zgłosił się na policję w Londynie, twierdząc, że cierpi na amnezję. Kłamstwo szybko wyszło na jaw: w internecie znaleziono zdjęcie obojga małżonków zrobione rok wcześniej w biurze nieruchomości w Panamie. W 2008 r. sąd skazał Johna Darwina na ponad sześć lat więzienia, a Anne na sześć i pół roku.
-
#24 BohaterEdgar Allan Poe
Amerykański pisarz, poeta i krytyk literacki (1809–1849), mistrz opowieści grozy i pionier literatury kryminalnej. Jego twórczość, przepełniona motywami makabry, przedwczesnego pochówku, obłędu i żałoby, ukształtowała nowoczesną literaturę grozy, a detektyw C. Auguste Dupin z opowiadania „Zabójstwo przy Rue Morgue" dał początek klasycznej opowieści detektywistycznej. Życie Poego naznaczyły osobiste tragedie, skrajne ubóstwo i walka z nałogiem, pogłębione przez przedwczesną śmierć ukochanej żony i kuzynki, Virginii Clemm, w 1847 r. Jego własna śmierć pozostaje zagadką: 3 października 1849 r. znaleziono go na ulicy w Baltimore w stanie delirium i w cudzym ubraniu. Zmarł cztery dni później w szpitalu, nie odzyskawszy pełnej świadomości, a przyczyny zgonu nigdy nie ustalono.
-
#24 AntybohaterStanisław Kornacki
Zabójca z Bydgoszczy, nazwany przez mieszkańców „wampirem z parku Ludowego", ostatni skazany, na którym wykonano w tym mieście karę śmierci. W nocy z 13 na 14 maja 1975 r. udusił w parku Ludowym młodą pracownicę pobliskiego przedszkola, z którą dzień wcześniej, po przypadkowym poznaniu na ulicy, umówił się na wieczorne spotkanie. Jej obnażone zwłoki znalazł rano na ławce przechodzień, a po mieście rozeszła się pogłoska o nowym „wampirze". Milicja liczyła, że sprawca spróbuje sprzedać zrabowaną biżuterię, i pięć dni później 26-letni mężczyzna został zatrzymany przy próbie spieniężenia obrączki ofiary. Wkrótce przyznał się do zabójstwa. Motywu nigdy do końca nie wyjaśniono: raz twierdził, że chciał tylko ukraść biżuterię, innym razem, że zamierzał kobietę wykorzystać. Sąd skazał go na karę śmierci; po odwołaniach wyrok zmieniono na 25 lat więzienia, a następnie ponownie orzeczono karę śmierci. Wykonano ją w 1977 r.
-
#23 BohaterDorota Sobańska
1966-2001
Gliwicka przedsiębiorczyni, która wraz z mężem Zbigniewem padła ofiarą porwania i zabójstwa na tle długów; sprawę wyjaśniono dopiero po 14 latach. Małżonkowie prowadzili bar na stadionie Piasta Gliwice i mieli około 80 tys. zł długów u wielu wierzycieli. Ostatni raz widziano ich 13 września 2001 r. Bliscy zastali w ich mieszkaniu przy ul. Okrzei martwego psa i kartkę z informacją o wyjeździe na wieś, a trzy dni później znaleziono ich samochód z wybitymi szybami, z kominiarkami i łopatą w bagażniku. Śledczy rozważali ucieczkę przed wierzycielami lub porwanie, ale sprawa utknęła na lata. Przełom nastąpił w 2015 r., gdy DNA z przedmiotów w bagażniku doprowadziło do jednego z uczestników porwania, a jego zeznania do kolejnych sprawców. Okazało się, że napastnicy zmusili małżonków w ich mieszkaniu do podpisania dokumentów dotyczących mieszkania i samochodu, skrępowali ich i przez kilka dni przetrzymywali w studzience kanalizacyjnej, odurzając narkotykami. Następnie wywieźli ich do lasu w Rzeczycach nad jeziorem Dzierżno Duże i tam zabili: Dorotę Sobańską uduszono, a jej mąż zmarł od ciosów w głowę. Ich szczątki wydobyto z płytkiego grobu 2 czerwca 2015 r. W 2017 r. Sąd Okręgowy w Gliwicach skazał dwóch zabójców na dożywocie, trzeciego, który współpracował ze śledczymi, na 12 lat, a dwóch uczestników porwania na 3,5 roku więzienia. W 2018 r. sąd apelacyjny utrzymał wyroki.
-
#23 AntybohaterDylan Klebold
Amerykański masowy morderca, który wraz z Erikiem Harrisem przeprowadził 20 kwietnia 1999 r. atak na Columbine High School w stanie Kolorado. Wychowywał się w zamożnej i stabilnej rodzinie na przedmieściach Denver. Jak wynika z jego dzienników, przeanalizowanych po ataku, od dłuższego czasu zmagał się z depresją, myślami samobójczymi i poczuciem wyobcowania. Przez około rok współtworzył z Harrisem plan ataku, gromadząc broń, amunicję i bomby własnej konstrukcji. Ładunki podłożone w szkolnej stołówce nie wybuchły, więc sprawcy otworzyli ogień. Zastrzelili 12 uczniów i nauczyciela oraz ranili ponad 20 osób, po czym obaj popełnili samobójstwo w szkolnej bibliotece. Klebold miał wtedy 17 lat. Masakra w Columbine stała się punktem zwrotnym w historii USA i wywołała ogólnokrajową debatę o dostępie do broni, bezpieczeństwie w szkołach, przemocy w mediach i zdrowiu psychicznym młodzieży.
-
#23 AntybohaterEric Harris
Amerykański masowy morderca, który wraz z Dylanem Kleboldem zaplanował i przeprowadził 20 kwietnia 1999 r. atak na Columbine High School w stanie Kolorado. Syn pilota wojskowego, w dzieciństwie często się przeprowadzał, zanim rodzina osiadła na przedmieściach Denver. Za fasadą zwyczajnego nastolatka skrywał agresję, pogardę dla otoczenia i fascynację przemocą, co dokumentował w dziennikach i na swojej stronie internetowej. Przez około rok przygotowywał atak: zdobył broń i zbudował blisko sto ładunków wybuchowych. Uważany jest za inicjatora i głównego organizatora masakry. Plan zakładał wysadzenie szkolnej stołówki, ale bomby nie wybuchły, więc sprawcy otworzyli ogień. Zastrzelili 12 uczniów i nauczyciela oraz ranili ponad 20 osób, po czym popełnili samobójstwo w szkolnej bibliotece. Harris miał wtedy 18 lat. Część ekspertów, w tym psycholog FBI badający sprawę, uznała go pośmiertnie za psychopatę; diagnozy za życia nigdy nie postawiono.
-
#23 BohaterZbigniew Sobański
1965-2001
Gliwicki przedsiębiorca, który wraz z żoną Dorotą został porwany i zamordowany przez wierzycieli; zbrodnię wyjaśniono dopiero po 14 latach. Małżonkowie prowadzili bar na stadionie Piasta Gliwice i zadłużyli się u wielu osób na około 80 tys. zł. Ostatni raz widziano ich 13 września 2001 r. W mieszkaniu przy ul. Okrzei bliscy znaleźli martwego psa i kartkę o rzekomym wyjeździe na wieś, a 16 września odnaleziono ich porzucony samochód z kominiarkami i łopatą w bagażniku. Przez lata nie było wiadomo, czy uciekli przed długami, czy padli ofiarą przestępstwa. W 2015 r. ślady DNA z bagażnika doprowadziły policję do sprawców. Ustalono, że napastnicy wtargnęli do mieszkania, zmusili małżonków do podpisania dokumentów dotyczących mieszkania i samochodu, a następnie skrępowali ich i przez kilka dni więzili w studzience kanalizacyjnej, odurzając narkotykami. Potem wywieźli ich do lasu w Rzeczycach nad jeziorem Dzierżno Duże, gdzie Zbigniew Sobański zginął od ciosów w głowę, a jego żona została uduszona. Szczątki obojga wydobyto z płytkiego grobu 2 czerwca 2015 r. Dwaj zabójcy zostali skazani na dożywocie, trzeci na 12 lat, a dwaj uczestnicy porwania na 3,5 roku więzienia; wyroki uprawomocniły się w 2018 r.
-
#22 BohaterAbigail Williams
13-letnia uczennica z Delphi w stanie Indiana, która wraz z 14-letnią przyjaciółką Liberty „Libby" German padła ofiarą głośnego podwójnego zabójstwa. 13 lutego 2017 r. dziewczynki wybrały się na spacer szlakiem prowadzącym do nieczynnego mostu kolejowego Monon High Bridge i nie stawiły się na umówione spotkanie. Ich ciała, ze śladami brutalnej przemocy, znaleziono następnego dnia przy pobliskim strumieniu. Kluczowym dowodem w wieloletnim śledztwie stało się nagranie zrobione telefonem przez Libby na chwilę przed śmiercią: widać na nim mężczyznę idącego po moście i słychać polecenie „Down the hill" („W dół wzgórza"). Przełom nastąpił po ponad pięciu latach, w październiku 2022 r., gdy aresztowano mieszkańca Delphi Richarda Allena. W listopadzie 2024 r. ława przysięgłych uznała go za winnego, a sąd skazał go na 130 lat więzienia.
-
#22 BohaterLiberty German
14-letnia uczennica z Delphi w stanie Indiana, zamordowana 13 lutego 2017 r. wraz z 13-letnią przyjaciółką Abigail Williams w pobliżu dawnego mostu kolejowego Monon High Bridge. W obliczu zagrożenia wykazała się niezwykłą przytomnością umysłu: potajemnie nagrała telefonem mężczyznę idącego za nimi po moście oraz jego głos, gdy kazał dziewczętom zejść ze szlaku. Kadr z tego nagrania i kilkusekundowy fragment dźwięku stały się podstawą ponad pięcioletniego śledztwa i jednym z najbardziej rozpoznawalnych dowodów we współczesnych sprawach kryminalnych w USA. W październiku 2022 r. zatrzymano Richarda Allena, mieszkańca Delphi, na którego naprowadziła śledczych odnaleziona po latach notatka z jego własnym zgłoszeniem oraz nabój znaleziony przy ciałach. W listopadzie 2024 r. ława przysięgłych uznała go za winnego, a sąd skazał go na 130 lat więzienia. Rodziny ofiar doprowadziły do powstania w Delphi parku upamiętniającego obie dziewczynki.
-
#22 AntybohaterTadeusz Wencel
1948-1983
Dwukrotny zabójca, stracony w 1983 r., którego słowa „wyrwałem chwasta" weszły do potocznej polszczyzny za sprawą filmu „Psy 2". Urodzony pod koniec lat 40., jako małe dziecko został oddany obcym ludziom i wychowywał się w melinie, a potem w domu dziecka w Wągrowcu i kolejnych zakładach poprawczych. Po wyjściu na wolność w 1968 r. odnalazł w Bydgoszczy matkę, która go odtrąciła; odtąd jego życie toczyło się między więzieniami, aresztami i szpitalem psychiatrycznym w Świeciu, a na wolności spędził łącznie około półtora roku. W Boże Narodzenie 1976 r. w Świeciu udusił Janinę M., znajomą z meliny, gdy przyznała, że pieniądze przeznaczone na pomarańcze dla swoich dzieci wydała na alkohol; ciało ukrył w kufrze na strychu. Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy skazał go 12 maja 1977 r. na karę śmierci, którą Sąd Najwyższy zamienił na 25 lat więzienia. W 1981 r. udusił współwięźnia, który po zamachu na Jana Pawła II oświadczył, że sam zabiłby papieża za butelkę wina. Przed sądem tłumaczył, że uwalnia społeczeństwo od „chwastów". W maju 1982 r. Sąd Wojewódzki w Pile skazał go na karę śmierci, a Sąd Najwyższy ten wyrok utrzymał. Kilka tygodni po telewizyjnym wywiadzie, w którym opowiedział o swoim losie, został powieszony 7 lipca 1983 r. w Poznaniu. Na jego postaci Władysław Pasikowski wzorował więźnia Wyrka z pierwszych scen „Psów 2".
-
#21 AntybohaterPsychopata Ciemności
Autor anonimu, który latem 1973 r. postawił na nogi milicję i władze Jeleniej Góry, grożąc otruciem całego miasta. 31 lipca do redakcji tygodnika „Nowiny Jeleniogórskie” trafił list zaczynający się od słów „Pisze do was morderca tysięcy ludzi”. Nadawca przedstawił się jako 22-latek upokorzony przez los i ludzi i zapowiedział zemstę na wszystkich mieszkańcach: wrzucenie półtora kilograma cyjanku potasu do miejskich ujęć wody. Podpisał się „Psychopata ciemności”. Groźbę potraktowano poważnie: setka milicjantów pilnowała ujęć, uruchomiono polowe laboratoria, a 7 sierpnia ogłoszono alarm po rzekomym wykryciu trucizny, który okazał się fałszywy. Eksperci z Komendy Głównej ocenili zresztą, że taka ilość cyjanku w tej masie wody nikogo by nie zabiła. Śledczy przebadali tysiące próbek pisma, przesłuchali setki osób i przeprowadzili ponad sto rewizji. Przełom przyniósł przypadek: 22 sierpnia w małym prywatnym zakładzie znaleziono beczkę po włoskim cyjanku, o jakim pisał autor listu, a wśród byłych pracowników wytypowano młodego mężczyznę leczonego psychiatrycznie. Przyznał się od razu; list napisał pod wpływem impulsu, po rozstaniu z dziewczyną, i nigdy nie zamierzał spełnić groźby. Sąd skazał go na 18 miesięcy więzienia.
-
#18 AntybohaterRaoul Moat
1973–2010
Były ochroniarz z Newcastle, sprawca strzelanin, które w lipcu 2010 r. wywołały jedną z największych obław w historii brytyjskiej policji. Dwa dni po wyjściu z więzienia, gdzie odsiadywał krótki wyrok za napaść, pojechał nocą 3 lipca do Birtley pod Gateshead, by zemścić się na byłej partnerce, Samancie Stobbart. Zastrzelił jej nowego partnera, 29-letniego Chrisa Browna, a ją samą ciężko ranił. Był przekonany, że Brown jest policjantem, bo tak powiedziała mu Stobbart, licząc, że to go odstraszy; w rzeczywistości był instruktorem karate. Niespełna dobę później Moat podkradł się do radiowozu stojącego nad autostradą A1 i strzelił w twarz policjantowi drogówki Davidowi Rathbandowi, który przeżył, ale stracił wzrok. Zapowiadał, że będzie zabijał policjantów, dopóki sam nie zginie. Przez tydzień ukrywał się w okolicach miasteczka Rothbury w Northumberland, ścigany przez setki funkcjonariuszy. 9 lipca został otoczony nad rzeką i po sześciogodzinnych negocjacjach, we wczesnych godzinach 10 lipca, zastrzelił się. Dwaj mężczyźni, którzy mu pomagali, zostali w 2011 r. skazani na dożywocie. David Rathband założył fundację pomagającą rannym funkcjonariuszom służb ratunkowych; w lutym 2012 r. odebrał sobie życie.
-
#18 AntybohaterWilliam Stoughton
Kolonialny urzędnik i sędzia z Nowej Anglii (1631–1701), pierwszy zastępca gubernatora prowincji Massachusetts Bay. Absolwent Harvardu i Oksfordu, wykształcony na kaznodzieję, nie miał przygotowania prawniczego, a mimo to stał się jedną z najbardziej wpływowych i zamożnych postaci XVII-wiecznej kolonii. W historii zapisał się jako przewodniczący trybunału (Court of Oyer and Terminer) powołanego w 1692 r. do sądzenia rzekomych czarownic w Salem. Jako bezwzględny sędzia dopuszczał tzw. dowody spektralne, czyli zeznania o widzeniach i zjawach. Procesy pochłonęły życie 20 niewinnych osób: 19 powieszono, a jedną zamęczono podczas wymuszania zeznań. W przeciwieństwie do części sędziów i przysięgłych Stoughton nigdy nie wyraził skruchy ani nie przeprosił za swoją rolę. Po procesach został prezesem najwyższego sądu prowincji i dwukrotnie pełnił obowiązki gubernatora Massachusetts.
-
#16 AntybohaterRobert Knox
1791–1862
Szkocki anatom, chirurg i wykładowca, którego karierę złamała sprawa morderców Williama Burke'a i Williama Hare'a. W latach 20. XIX wieku prowadził w Edynburgu jedną z największych prywatnych szkół anatomii w Wielkiej Brytanii i potrzebował stałego dopływu zwłok do pokazów sekcyjnych dla setek studentów. W latach 1827–1828 jego szkoła kupiła od Burke'a i Hare'a siedemnaście ciał, w tym szesnastu osób przez nich uduszonych, nie dociekając ich pochodzenia. Knoxowi nie postawiono zarzutów, a komitet powołany z jego inicjatywy uznał w 1829 r., że nie wiedział o morderstwach. Opinia publiczna uznała go jednak za moralnie współwinnego: tłum spalił jego kukłę i zaatakował dom. Jego pozycja w edynburskim środowisku stopniowo słabła, liczba studentów malała, aż w 1842 r. przeniósł się do Londynu, gdzie resztę życia spędził na obrzeżach zawodu. Sprawa przyczyniła się do uchwalenia w 1832 r. ustawy regulującej pozyskiwanie zwłok do celów naukowych.
-
#16 AntybohaterWilliam Burke
Irlandzki imigrant, jeden z najsłynniejszych morderców w historii Szkocji. W latach 1827–1828 wraz ze wspólnikiem Williamem Hare'em zabił w Edynburgu 16 osób, by sprzedawać ich ciała szkole anatomii doktora Roberta Knoxa na potrzeby wykładów i sekcji. Ofiary, zwykle wcześniej upijane, dusili w sposób niezostawiający wyraźnych śladów; od nazwiska Burke'a pochodzi angielski czasownik „to burke", oznaczający uduszenie bez śladów, a przenośnie także ciche zatuszowanie sprawy. Zbrodnie wyszły na jaw, gdy lokatorzy Burke'a znaleźli w jego mieszkaniu zwłoki ostatniej ofiary i zawiadomili policję. Hare w zamian za immunitet zeznawał przeciwko wspólnikowi. Burke został skazany na śmierć i powieszony 28 stycznia 1829 r. na oczach wielotysięcznego tłumu. Zgodnie z ówczesnym prawem jego ciało poddano publicznej sekcji, co było ironicznym finałem jego procederu. Szkielet Burke'a do dziś znajduje się w Muzeum Anatomicznym Uniwersytetu Edynburskiego.
-
#16 AntybohaterWilliam Hare
Irlandzki imigrant, który wraz z Williamem Burke'iem dokonał w latach 1827–1828 w Edynburgu serii morderstw znanych jako zbrodnie Burke'a i Hare'a. Zabili 16 osób, głównie w prowadzonym przez Hare'a domu noclegowym, a ciała sprzedawali szkole anatomii doktora Roberta Knoxa. Proceder wyszedł na jaw, gdy lokatorzy Burke'a znaleźli w jego mieszkaniu zwłoki ostatniej ofiary. Lekarze nie byli jednak w stanie dowieść, że została zamordowana, więc naczelny oskarżyciel Szkocji zaproponował Hare'owi układ. W zamian za immunitet Hare zeznawał przeciwko wspólnikowi, co doprowadziło do skazania Burke'a i powieszenia go 28 stycznia 1829 r. Zwolniony w lutym 1829 r., Hare musiał uciekać ze Szkocji przed rozwścieczonym tłumem i ślad po nim zaginął. Według legendy oślepł i zmarł jako żebrak w Londynie, ale jego dalszych losów nigdy nie ustalono.
-
#15 AntybohaterXavier Dupont de Ligonnèes
Francuski arystokrata i przedsiębiorca, główny podejrzany w jednej z najbardziej zagadkowych tragedii rodzinnych we współczesnej Francji. 21 kwietnia 2011 r. policja znalazła pod tarasem wynajmowanego przez rodzinę domu w Nantes ciała jego żony Agnès, czworga dzieci i dwóch psów. Wszyscy zostali zastrzeleni kilkanaście dni wcześniej z karabinka z tłumikiem, a ciała zapakowano w worki i przysypano wapnem. Zanim zbrodnia wyszła na jaw, pogrążony w długach Dupont de Ligonnès metodycznie przygotował zniknięcie rodziny: wypowiedział najem domu, zamknął konta, wypisał dzieci ze szkół i rozesłał do bliskich listy z informacją, że wszyscy wyjeżdżają do USA w ramach programu ochrony świadków. Po raz ostatni kamera zarejestrowała go 15 kwietnia 2011 r., gdy z torbą na ramieniu odchodził z parkingu taniego hotelu w Roquebrune-sur-Argens na południu Francji. Mimo międzynarodowego listu gończego i setek zgłoszeń, w tym głośnej pomyłki na lotnisku w Glasgow w 2019 r., nigdy go nie odnaleziono.
-
#14 AntybohaterMarc Dutroux
Belgijski przestępca, morderca i pedofil, jedna z najbardziej znienawidzonych postaci we współczesnej historii Belgii. W latach 1995–1996, będąc na zwolnieniu warunkowym po wcześniejszym wyroku za przestępstwa seksualne, porwał, więził i gwałcił sześć dziewczynek i młodych kobiet w wieku od 8 do 19 lat. Cztery z nich zginęły; dwie ośmiolatki zmarły z głodu w ukrytej celi, gdy przebywał w areszcie w innej sprawie. Dwie ostatnie ofiary uwolniono żywe po jego zatrzymaniu w sierpniu 1996 r. Sprawa ujawniła rażące zaniedbania policji i wymiaru sprawiedliwości i wywołała w Belgii głęboki kryzys polityczny. Wyrazem społecznego oburzenia stał się „Biały Marsz" w Brukseli w październiku 1996 r., w którym około 300 tysięcy osób domagało się reformy państwa. 22 czerwca 2004 r. Dutroux został skazany na dożywocie. Odbywa karę w więzieniu w Nivelles, a jego starania o zwolnienie warunkowe pozostały dotąd bez skutku.
-
#13 BohaterAndrew Irivine
1902–1924
Brytyjski wspinacz, uczestnik wyprawy na Mount Everest z 1924 r., nazywany „Sandy". Jako 22-letni student Uniwersytetu Oksfordzkiego trafił do zespołu dzięki znakomitej kondycji i talentowi technicznemu: w trakcie wyprawy naprawiał i udoskonalał zawodne aparaty tlenowe. 8 czerwca 1924 r. wyruszył z George'em Mallorym do ataku szczytowego. Po raz ostatni widział ich Noel Odell, wysoko na grani północno-wschodniej, po czym obaj zaginęli. Do dziś nie wiadomo, czy przed śmiercią stanęli na szczycie. W 1933 r. znaleziono czekan Irvine'a, a w 1999 r. ciało Mallory'ego; nie odnaleziono natomiast aparatu fotograficznego Kodak, który mógłby rozstrzygnąć spór. We wrześniu 2024 r. zespół National Geographic pod kierunkiem Jimmy'ego China natrafił na Centralnym Lodowcu Rongbuk, poniżej północnej ściany, na skórzany but ze stopą i skarpetą z naszywką „A.C. Irvine". Szczątki uznano za należące do Irvine'a i pobrano z nich próbki DNA.
-
#13 BohaterGeorge Mallory
1886–1924
Angielski wspinacz i nauczyciel, którego zaginięcie na Mount Evereście stało się jedną z największych zagadek w historii himalaizmu. Uczestniczył we wszystkich trzech pionierskich brytyjskich wyprawach na tę górę, w latach 1921, 1922 i 1924, i stał się twarzą wczesnych prób zdobycia najwyższego szczytu Ziemi. 8 czerwca 1924 r. wraz z młodszym partnerem, Andrew Irvine'em, wyruszył do ataku szczytowego z użyciem tlenu. Po raz ostatni widziano ich wysoko na grani północno-wschodniej, kilkaset metrów poniżej wierzchołka. 1 maja 1999 r. ekspedycja poszukiwawcza odnalazła na północnej ścianie, na wysokości około 8155 m, dobrze zachowane ciało Mallory'ego z obrażeniami wskazującymi na upadek. Do dziś nie rozstrzygnięto, czy przed śmiercią obaj stanęli na szczycie, 29 lat przed Edmundem Hillarym i Tenzingiem Norgayem.
-
#13 BohaterIrene Garza
Amerykańska nauczycielka i dawna królowa piękności (Miss All South Texas Sweetheart), której zabójstwo przez ponad pół wieku pozostawało jedną z najgłośniejszych nierozwiązanych spraw w Teksasie. W Wielką Sobotę, 16 kwietnia 1960 r., 25-letnia Garza wyszła z domu w McAllen do spowiedzi w kościele Najświętszego Serca i zaginęła. Pięć dni później jej ciało znaleziono w kanale; sekcja wykazała, że została pobita, zgwałcona i uduszona. Głównym podejrzanym od początku był młody ksiądz John Feit, który spowiadał ją tamtego wieczoru; w kanale, niedaleko ciała, znaleziono należącą do niego przeglądarkę do slajdów. Mimo to nie postawiono mu zarzutów. Według ustaleń późniejszego procesu przedstawiciele Kościoła i miejscowe władze woleli uniknąć skandalu, a Feita przeniesiono do innego stanu. Śledztwo wznowiono dopiero w XXI wieku. W 2017 r., po 57 latach, 85-letni Feit został uznany za winnego i skazany na dożywocie.
-
#13 AntybohaterJohn Feit
1932-2020
Amerykański duchowny katolicki, który przez ponad pół wieku unikał odpowiedzialności za głośne zabójstwo na tle seksualnym. W Wielką Sobotę 1960 r., pomagając przy spowiedziach w parafii w McAllen w Teksasie, wyspowiadał 25-letnią nauczycielkę i byłą miss piękności Irene Garzę, a następnie uwięził ją, zgwałcił i udusił. Jej ciało znaleziono kilka dni później w kanale. Feit od początku był głównym podejrzanym, ale przełożeni przenieśli go do klasztoru w innym stanie, a potem do ośrodka dla księży z problemami, co przy bierności lokalnych władz pozwoliło uniknąć skandalu. W latach 70. porzucił kapłaństwo, założył rodzinę i przez dekady żył jako świecki w Arizonie. Śledztwo wznowiono po tym, jak dwaj duchowni ujawnili, że przed laty przyznał się im do zabójstwa. Aresztowany w 2016 r., w grudniu 2017 r., 57 lat po zbrodni, 85-letni Feit został uznany za winnego i skazany na dożywocie. Zmarł w więzieniu w lutym 2020 r.
-
#12 BohaterJuliane Koepcke
Niemiecko-peruwiańska biolożka i mammalożka, znana na całym świecie jako jedyna ocalała z katastrofy lotu LANSA 508. 24 grudnia 1971 r., mając 17 lat, leciała z matką nad peruwiańską Amazonią, gdy samolot po uderzeniu pioruna rozpadł się w powietrzu. Przypięta do fotela spadła z wysokości około 3000 metrów i przeżyła, ze złamanym obojczykiem i głębokimi ranami. Jej matka, ornitolożka Maria Koepcke, zginęła. Korzystając z wiedzy wyniesionej od rodziców, którzy prowadzili w dżungli stację badawczą, przez 11 dni szła samotnie wzdłuż strumienia, aż dotarła do szałasu drwali, gdzie znaleziono ją następnego dnia. Po wyzdrowieniu ukończyła studia biologiczne w Niemczech, obroniła doktorat i poświęciła się badaniom nietoperzy w Peru. O jej historii opowiada dokument Wernera Herzoga „Skrzydła nadziei" (1998), a ona sama opisała ją w autobiografii „Kiedy spadłam z nieba" (2011).
-
#12 AntybohaterMieczysław Zub
1953–1985
Seryjny morderca i gwałciciel (ur. 10 października 1953 w Krzeczynie Małym, zm. 29 września 1985 w Krakowie), któremu Milicja Obywatelska nadała pseudonim „Fantomas". Sam był milicjantem: pierwszych napadów na kobiety dokonywał od 1977 r. w mundurze, zanim został dyscyplinarnie zwolniony ze służby. Po przerwie wrócił do przestępstw w 1980 r. Między listopadem 1981 a styczniem 1983 r. zamordował cztery kobiety w wieku od 16 do 25 lat w Rudzie Śląskiej, Katowicach i Sosnowcu; pierwszą ofiarą była 19-latka w ósmym miesiącu ciąży, którą zgwałcił i udusił. Łącznie przypisano mu cztery zabójstwa i trzynaście gwałtów. Wpadł w marcu 1983 r., gdy przy kolejnej napaści zgubił przepustkę do huty, w której pracował; zatrzymany 8 marca, przyznał się do winy. Został skazany na karę śmierci, a podczas procesu wielokrotnie obrażał sąd i był usuwany z sali. Wyroku nie wykonano: 29 września 1985 r. popełnił samobójstwo w więzieniu Montelupich w Krakowie.
-
#11 AntybohaterIon Rîmaru
1946–1971
Rumuński seryjny morderca i gwałciciel (ur. 12 października 1946 w Corabii), nazywany „Wampirem z Bukaresztu". Od kwietnia 1970 do maja 1971 r. terroryzował stolicę Rumunii, napadając nocą na samotne kobiety: uderzał je w głowę twardym narzędziem, gwałcił i okradał. Przydomek zawdzięczał temu, że gryzł ofiary, a w niektórych przypadkach pił ich krew. Udowodniono mu cztery zabójstwa oraz szereg gwałtów, usiłowań zabójstw i kradzieży. Po szeroko zakrojonej obławie został zatrzymany 27 maja 1971 r.; na jego trop naprowadziło śledczych zaświadczenie lekarskie znalezione na miejscu jednej ze zbrodni. Miał wtedy 24 lata i studiował weterynarię. Sąd skazał go na karę śmierci; rozstrzelano go w więzieniu Jilava 23 października 1971 r. Rok później odciski palców jego zmarłego ojca, Florei Rîmaru, powiązano z serią niewyjaśnionych zabójstw w Bukareszcie z 1944 r.
-
#11 AntybohaterZjawa z Heilbronn
Rzekoma seryjna morderczyni, której przez lata szukała policja kilku państw, a która nigdy nie istniała. W latach 1993–2009 DNA tej samej nieznanej kobiety znaleziono na około czterdziestu miejscach przestępstw w Niemczech, Austrii i Francji. Ślady łączyły sprawy pozornie niemające ze sobą nic wspólnego: zabójstwa, włamania do altanek, kradzieże samochodów i porzuconą strzykawkę narkomana. Najgłośniejszą z nich było zastrzelenie policjantki Michèle Kiesewetter w Heilbronn w kwietniu 2007 r., od którego Zjawa wzięła swój pseudonim; prasa pisała też o „kobiecie bez twarzy”. Śledczy stworzyli obraz niezwykle ruchliwej i bezwzględnej przestępczyni, wyznaczono rekordową nagrodę 300 tys. euro, a tysiące kobiet poddano badaniom genetycznym. Wątpliwości narosły, gdy to samo DNA zaczęło pojawiać się w sytuacjach niemożliwych, m.in. przy identyfikacji zwłok mężczyzny. W marcu 2009 r. ogłoszono rozwiązanie: materiał genetyczny nie pochodził od sprawczyni, lecz z zanieczyszczonych pałeczek do pobierania próbek, na których już w fabryce zostawiła go jedna z pracownic pakujących. Sprawa stała się jedną z największych kompromitacji w historii kryminalistyki i doprowadziła do zaostrzenia norm dla materiałów używanych w badaniach DNA.
-
#10 AntybohaterDaniel LaPlante
ur. 1970
Amerykański morderca z Massachusetts. W 1986 r., mając obsesję na punkcie 15-letniej Tiny Bowen, zakradał się do domu jej rodziny w Pepperell i ukrywał w ścianach, skąd nękał domowników: stukał, przestawiał przedmioty i zostawiał napisy z keczupu i majonezu. Zatrzymany 8 grudnia 1986 r., trafił do zakładu dla nieletnich, z którego wyszedł za kaucją w październiku 1987 r. 1 grudnia 1987 r. włamał się do domu sąsiadów w Townsend, gdzie zgwałcił i zastrzelił 33-letnią, ciężarną Priscillę Gustafson, a następnie utopił jej dzieci: 7-letnią Abigail i 5-letniego Williama. Miał wtedy 17 lat. Został skazany na trzy kolejne kary dożywocia bez prawa do zwolnienia warunkowego. Po orzeczeniu z 2013 r., zakazującym takich kar wobec nieletnich sprawców, w 2017 r. wymierzono mu karę na nowo: trzy kolejne dożywocia z możliwością ubiegania się o zwolnienie po 45 latach.
-
#10 AntybohaterStefan Rachubiński
1929-1968
Kowal z podbydgoskiego Osielska, nazywany „wampirem z Osielska", sprawca brutalnych zabójstw kobiet w Bydgoszczy w połowie lat 60. W oczach sąsiadów był przykładnym mężem i ojcem czworga dzieci. 11 czerwca 1965 r. zamordował 25-letnią Zofię Ł., poznaną na dworcu: poderżnął jej gardło i okaleczył ciało. Niespełna dwa miesiące później zgwałcił i pociął nożem 19-letnią kobietę, która przeżyła. W marcu 1966 r. zabił w ten sam sposób 29-letnią Danutę K. Jego ofiarami były kobiety trudniące się prostytucją. Na trop sprawcy naprowadził milicję portret pamięciowy mężczyzny widzianego z drugą ofiarą na kilkanaście godzin przed jej śmiercią. Rachubiński przyznał się do winy i tłumaczył, że podniecał go widok krwi. 22 października 1967 r. Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy skazał go na karę śmierci za dwa zabójstwa i serię napaści; wyrok wykonano pod koniec 1968 r.
-
#8 BohaterAbby Borden
1828–1892
Druga żona Andrew Bordena i macocha Lizzie Borden, pierwsza ofiara podwójnego zabójstwa w Fall River w stanie Massachusetts. Z domu Gray, wyszła za owdowiałego biznesmena w 1865 r., w wieku 37 lat, i zamieszkała z nim i jego dwiema córkami, Emmą i Lizzie. Relacje z pasierbicami nigdy nie były ciepłe, a pogorszyły się wyraźnie, gdy Andrew kupił dom dla przyrodniej siostry Abby; dziewczęta uznały to za faworyzowanie rodziny macochy, a Lizzie przestała nazywać ją matką. Na dzień przed zbrodnią oboje małżonkowie gwałtownie zachorowali i Abby podejrzewała, że ktoś ich otruł. Rankiem 4 sierpnia 1892 r., gdy ścieliła łóżko w pokoju gościnnym na piętrze, została zaatakowana toporkiem i zginęła od kilkunastu ciosów w głowę, zadanych głównie od tyłu. Jej ciało odkryto dopiero po zabójstwie męża, do którego doszło około półtorej godziny później. Fakt, że zginęła wcześniej, miał w procesie duże znaczenie, bo od niego zależało dziedziczenie majątku. O oba zabójstwa oskarżono Lizzie, którą w 1893 r. uniewinniono. Sprawcy nigdy nie ustalono.
-
#8 BohaterAndrew Borden
1822–1892
Amerykański biznesmen z Fall River w stanie Massachusetts, ojciec Lizzie Borden i ofiara jednego z najsłynniejszych niewyjaśnionych zabójstw w historii USA. Zaczynał jako przedsiębiorca pogrzebowy i handlarz meblami, a majątek pomnożył na nieruchomościach i udziałach w fabrykach włókienniczych i bankach, stając się jednym z najzamożniejszych ludzi w mieście. Słynął przy tym ze skrajnej oszczędności: mieszkał w skromnym domu przy Second Street, bez nowoczesnych wygód, na jakie było go stać. Z pierwszego małżeństwa miał córki Emmę i Lizzie; po śmierci żony ożenił się w 1865 r. z Abby Gray. Stosunki w domu były napięte, zwłaszcza po tym, jak przepisywał majątek na rodzinę drugiej żony, co córki odbierały jako krzywdę. Rankiem 4 sierpnia 1892 r. Abby Borden została zabita toporkiem w pokoju gościnnym na piętrze. Około półtorej godziny później Andrew Borden, drzemiący na sofie w salonie, zginął od kilkunastu ciosów w głowę. Ciało znalazła Lizzie, która została oskarżona o oba zabójstwa, ale w 1893 r. ława przysięgłych ją uniewinniła. Sprawca nigdy nie został ustalony, a majątek Bordena odziedziczyły obie córki.
-
#8 BohaterJoanna Sendecka
1972–1994
22-letnia studentka z Bydgoszczy, której zabójstwo stało się jedną z najbardziej znanych spraw rozwiązanych po latach przez bydgoskie Archiwum X. 30 sierpnia 1994 r. została zamordowana w mieszkaniu w bloku przy ulicy Żmudzkiej; sprawca zadał jej piętnaście ciosów nożyczkami. Śledztwo umorzono z powodu niewykrycia sprawcy, który przez kolejne dwadzieścia lat pozostawał na wolności: pracował, założył rodzinę i nie wchodził w konflikt z prawem. Po dwóch dekadach do akt wrócili policjanci z Archiwum X i wytypowali dawnego sąsiada ofiary, Sławomira G. Według ustaleń sądu zabił z nieodwzajemnionej miłości, a ofiara znała go i sama wpuściła do mieszkania. W listopadzie 2015 r., po rocznym procesie, sąd w Bydgoszczy skazał go na 15 lat więzienia, biorąc pod uwagę jego nienaganne życie po zbrodni.
-
#8 Lizzie Borden
1860–1927
Bohaterka jednej z najgłośniejszych i najczęściej przypominanych spraw sądowych w historii Stanów Zjednoczonych. 4 sierpnia 1892 r. w domu rodzinnym w Fall River w stanie Massachusetts zamordowano jej ojca Andrew i macochę Abby, zadając im liczne ciosy toporkiem. 32-letnia Lizzie od początku była główną podejrzaną: wskazywano na spory o majątek i napięte stosunki w domu, a także na to, że kilka dni po zbrodni spaliła jedną ze swoich sukien. Oskarżenie nie dysponowało jednak ani zakrwawionym ubraniem, ani pewnym narzędziem zbrodni; znaleziona w piwnicy głowica toporka niczego nie przesądzała. Po głośnym procesie, śledzonym przez prasę całego kraju, 20 czerwca 1893 r. ława przysięgłych uniewinniła ją od wszystkich zarzutów. Do końca życia mieszkała w Fall River, w towarzyskiej izolacji. Sprawa pozostaje oficjalnie niewyjaśniona i do dziś inspiruje kolejne teorie.
-
#7 AntybohaterElmer Crawford
Australijski elektryk, irlandzki emigrant, uznany za zabójcę własnej ciężarnej żony i trójki dzieci w jednej z najmroczniejszych spraw kryminalnych Australii. W nocy 1 lipca 1970 r., gdy rodzina spała w domu w Glenroy na przedmieściach Melbourne, poraził żonę Therese i dwoje starszych dzieci prądem z własnoręcznie przygotowanego przewodu z zaciskami, a najmłodszą, sześcioletnią córkę zabił młotkiem. Ciała załadował do rodzinnego samochodu, przejechał około 240 km na wybrzeże i zepchnął auto z klifu w wąwozie Loch Ard Gorge koło Port Campbell. Samochód nie wpadł jednak do morza: utknął na skalnej półce, gdzie znaleziono go następnego dnia. Dochodzenie koronera w 1971 r. ustaliło, że sprawcą był Crawford, a zbrodnię starannie zaplanował. On sam zniknął i mimo wieloletnich, także międzynarodowych poszukiwań nigdy go nie odnaleziono. Motywu nie ustalono; policja rozważała m.in. groźbę ujawnienia przez żonę jego kradzieży w miejscu pracy.
-
#6 AntybohaterDamazy Macoch
1874–1916
Paulin z klasztoru na Jasnej Górze, główny bohater jednego z najgłośniejszych skandali obyczajowo-kryminalnych w Królestwie Polskim na początku XX wieku. Prowadził podwójne życie: wraz z dwoma innymi zakonnikami kradł klasztorne pieniądze i utrzymywał kochankę, Helenę Krzyżanowską. Dla zachowania pozorów najpierw sfabrykował dla niej świadectwo ślubu, a w czerwcu 1910 r. wyswatał ją ze swoim stryjecznym bratem, Wacławem Macochem. 22 lipca 1910 r. zabił Wacława siekierą we własnej celi, a ciało ukrył w klasztornej sofie, którą kazał wywieźć za miasto; znaleziono ją kilka dni później. Po ucieczce z Częstochowy został aresztowany 7 października 1910 r. na dworcu w Krakowie. Proces przed sądem w Piotrkowie, rozpoczęty 27 lutego 1912 r., śledziła prasa całej Europy. Sąd nie dopatrzył się premedytacji i skazał go na 12 lat ciężkiego więzienia oraz pozbawienie praw. Macoch zmarł w piotrkowskim więzieniu w 1916 r.
-
#5 BohaterAlicja Solska-Jaroszewicz
1925–1992
Dziennikarka i działaczka komunistyczna, żona byłego premiera PRL Piotra Jaroszewicza. W czasie wojny walczyła w powstaniu warszawskim w szeregach Armii Ludowej pod pseudonimem „Inka", a po wojnie przez dziesięciolecia pracowała w prasie jako publicystka i redaktorka. Zginęła w nocy z 31 sierpnia na 1 września 1992 r. podczas napadu na willę Jaroszewiczów w warszawskim Aninie: została skrępowana i zastrzelona z bliska ze sztucera myśliwskiego znalezionego w domu, a jej męża torturowano i uduszono. Sprawców nie ustalono. W latach 90. sąd uniewinnił z braku dowodów czterech oskarżonych, a wiele lat później zarzuty usłyszeli trzej członkowie tzw. gangu karateków; ich również uniewinniono. Okoliczności zbrodni i motywy sprawców, rabunkowe lub polityczne, pozostają przedmiotem pytań i hipotez.
-
#5 Piotr Jaroszewicz
Premier PRL w latach 1970–1980 i bliski współpracownik Edwarda Gierka, ofiara jednej z najbardziej zagadkowych zbrodni w powojennej historii Polski. W nocy z 31 sierpnia na 1 września 1992 r. został zamordowany w swojej willi w warszawskim Aninie wraz z żoną, Alicją Solską-Jaroszewicz. Przed śmiercią był przez wiele godzin torturowany, a następnie uduszony; jego żonę zastrzelono ze sztucera. Sprawcy nie zabrali wielu cennych przedmiotów, co zrodziło hipotezę, że szukali dokumentów z prywatnego archiwum byłego premiera; prokuratura konsekwentnie przyjmowała jednak motyw rabunkowy. Pierwszy proces, przeciwko czterem kryminalistom z Mińska Mazowieckiego, zakończył się w 1998 r. uniewinnieniem z braku dowodów. Po latach oskarżono trzech członków tzw. gangu karateków, lecz 22 listopada 2024 r. sąd okręgowy również ich uniewinnił, wytykając śledczym błędy; prokuratura złożyła apelację. Zabójców nie wskazano prawomocnie do dziś, a w przestrzeni publicznej wciąż krążą teorie o politycznym tle zbrodni, związanym z wiedzą Jaroszewicza o sekretach władz PRL.
-
#4 AntybohaterD.B. Cooper
Nieznany z nazwiska porywacz samolotu, sprawca jedynego niewyjaśnionego porwania w historii amerykańskiego lotnictwa cywilnego. 24 listopada 1971 r. mężczyzna, który kupił bilet jako „Dan Cooper" (inicjały „D.B." dopisała przez pomyłkę prasa), wsiadł w Portland do Boeinga 727 lecącego do Seattle. W powietrzu oznajmił, że ma bombę, i zażądał 200 tys. dolarów oraz czterech spadochronów. Po spełnieniu żądań i wypuszczeniu pasażerów w Seattle kazał pilotom lecieć w stronę Meksyku, po czym nocą, w deszczu, wyskoczył z opuszczonych tylnych schodów samolotu nad gęsto zalesionym południem stanu Waszyngton. Mimo ogromnych poszukiwań i trwającego 45 lat śledztwa FBI pod kryptonimem NORJAK nie odnaleziono ani jego ciała, ani spadochronu. Jedynym śladem pozostaje 5800 dolarów z okupu, znalezione w 1980 r. na brzegu rzeki Kolumbia. FBI zawiesiło śledztwo w 2016 r., a tożsamość porywacza pozostaje tajemnicą.
-
#2 BohaterKim Wall
1987–2017
Szwedzka reporterka freelancerka, publikująca reportaże z całego świata m.in. w „The New York Times", „The Guardian" i „Time". 10 sierpnia 2017 r. weszła w Kopenhadze na pokład amatorskiego okrętu podwodnego UC3 Nautilus, by przeprowadzić wywiad z jego konstruktorem, Peterem Madsenem. Miał to być zwykły etap pracy nad tekstem. Została zamordowana na pokładzie, a jej rozczłonkowane ciało sprawca wyrzucił do morza; zatopił też okręt i kilkakrotnie zmieniał wyjaśnienia, by zatrzeć ślady. W kwietniu 2018 r. duński sąd skazał Madsena na dożywocie za zaplanowane zabójstwo i napaść seksualną. Śmierć 30-letniej Kim Wall wstrząsnęła opinią publiczną na całym świecie i stała się symbolem zagrożeń, na jakie narażone są kobiety pracujące w dziennikarstwie. Jej rodzina i przyjaciele założyli fundusz jej imienia, wspierający młode reporterki.
-
#2 AntybohaterPeter Madsen
Duński wynalazca i konstruktor samouk, znany w kraju jako twórca amatorskich rakiet, współzałożyciel programu Copenhagen Suborbitals i budowniczy prywatnego okrętu podwodnego UC3 Nautilus. 10 sierpnia 2017 r. zamordował na jego pokładzie szwedzką dziennikarkę Kim Wall, która przeprowadzała z nim wywiad. Zbrodnia, połączona z napaścią seksualną i rozczłonkowaniem ciała, wywołała międzynarodowy szok. Madsen zatopił okręt i kilkakrotnie zmieniał wyjaśnienia, próbując przedstawić śmierć kobiety jako nieszczęśliwy wypadek. W kwietniu 2018 r. został skazany na dożywocie za zaplanowane zabójstwo, napaść seksualną i zbezczeszczenie zwłok. W październiku 2020 r. próbował uciec z więzienia, grożąc atrapą pistoletu i atrapą ładunków wybuchowych; ujęto go po kilku minutach i skazano na dodatkowe 21 miesięcy.
-
#1 AntybohaterJan Sojda
Zamożny gospodarz ze wsi Zrębin, nazywany „królem Zrębina", inicjator i główny sprawca zbrodni połanieckiej, jednej z najgłośniejszych zbrodni okresu PRL. Jedyny we wsi właściciel ciągnika i telefonu, były ławnik, budził wśród sąsiadów posłuch i strach. Od lat żywił nienawiść do rodziny Kalitów, a ostatecznym zapalnikiem stało się posądzenie jego siostry o wynoszenie jedzenia z wesela. W wigilijną noc 1976 r. wraz ze wspólnikami napadł na drodze z pasterki na 18-letnią, ciężarną Krystynę Łukaszek, jej męża Stanisława i 12-letniego brata Mieczysława Kalitę. Ofiary zatłuczono metalowymi narzędziami, a po ciałach przejechano autobusem, by upozorować wypadek. Około trzydziestu mieszkańców wsi, którzy widzieli zbrodnię z autobusu, Sojda zmusił do przysięgi milczenia na różaniec i podpisów krwią, a także opłacił. Zmowa milczenia załamała się dopiero w toku długiego, skomplikowanego śledztwa i procesu, w którym dziesiątki świadków odwoływały zeznania. Sojda i jego szwagier Józef Adaś zostali skazani na karę śmierci i powieszeni 23 listopada 1982 r. w Krakowie; dwaj pozostali sprawcy dostali 25 i 15 lat więzienia.